पाठीमागे किल्ले जीवधन, नाणेघाट

पाठीमागे किल्ले जीवधन, नाणेघाट

Saturday, May 4, 2019

नौदलासाठी नवे हेलिकॉप्टर

AEW म्हणजेच Airborn Early Warning And Control क्षमता असलेली रशियन बनावटीची Kamov - 31 हेलिकॉप्टर विकत घेण्याचा निर्णय Defence Acquisition Council (DAC) ने घेतला आहे.   

10 हेलिकॉप्टर नौदल ताफ्यात प्रत्यक्ष करार झाल्यावर दाखल होणार आहेत. या व्यवहारासाठी सुमारे 3600 कोटी रुपये मोजावे लागणार आहेत.

या हेलिकॉप्टरचे मुख्य वैशिष्टय म्हणजे यावरील असलेल्या वैशिष्टयपूर्ण रडारामुळे भर समुद्रात 150 किमी परिघातील लढाऊ विमान, हेलिकॉप्टर, ड्रोन वगैरे शोधणे सहज शक्य होणार आहे. तसंच 200 किमी परिघातील पाण्यावरील जहाजे, युद्धनौका यांचा ठाव घेणे शक्य होणार आहे. हवेत उड्डाण करतांना एवढ्या अंतरावरील शत्रू पक्षाच्या हालचालीबद्दल रडारद्वारे मिळालेली माहिती ही 250 किमी अंतरावरील स्वतःच्या युद्धनौकेकडे पाठवण्याची क्षमता या Kamov -31 मध्ये आहे.

अशा हेलिकॉप्टरमुळे नौदलाच्या मारक क्षमतेत भविष्यात मोठी भर पडणार आहे हे निश्चित.

Thursday, April 25, 2019

आता चांद्रयान - २ मोहिम जुलैमध्ये होणार.....




इस्त्रोची महत्वकांक्षी चांद्रयान -२  मोहिम पुन्हा एकदा पुढे ढकलण्यात आली आहे. आता ही मोहिम जुलै महिन्यात होईल अशी अपेक्षा आहे. 

याआधी ही मोहिम गेल्या वर्षीच्या ऑक्टोबरमध्ये होणं अपेक्षित होतं. मात्र त्यानंतर जानेवारी २०१९ ही नवी वेळ जाहिर करण्यात आली. त्यानतंर पुन्हा एकदा तांत्रिक समस्यांचे कारण सांगत एप्रिल महिन्यात चांद्रयान -२ मोहिम होणार असल्याचं जाहिर करण्यात आलं. मात्र आता पुन्हा एकदा ही मोहिम पुढे ढकलण्यात आली असून आता जुलै महिन्यात चांद्रयान -२ हे अवकाशात झेपावेल अशी अपेक्षा आहे.
चांद्रयान -२ चे संपुर्ण वजन हे सुमारे 3,887 किलो एवढे आहे. यामध्ये चंद्राभोवती फिरणा-या यानाचे वजन हे २,२७९ किलो एवढं आहे. चंद्रावर उतरणा-या लॅडरचे वजन हे १,४७१ किलो एवढं आहे. ( लॅडरचे नाव देशाच्या अवकाश मोहिमेचे जनक विक्रम साराभाई यांच्या नावावरुन 'विक्रम' असं ठेवण्यात आलं आहे. )  तर या लॅडरच्या पोटातून बाहेर पडत चांद्र भुमीवर संचार करणा-या रोव्हरचे वजन सुमारे ३० किलो आहे. ( या रोव्हरचे नाव 'प्रज्ञान' असं ठेवण्यात आलं आहे. )

आता उशीर होण्यास नेमकं काय झालं ?  

इस्राईलमधील एका खाजगी कंपनीचे चांद्रयान हे नुकतेच चंद्राच्या दिशेने पाठवण्यात आले होते. त्या यानातील लॅडर हा चांद्र भुमिवर अलगद उतरणार ( Soft landing ) होता. ११ एप्रिलला नियोजन केल्याप्रमाणे हा लॅडर मुख्य यानापासून वेगळा झाला खरा मात्र तो चंद्रावर अलगद उतरण्याएवजी चंद्राच्या भुमिवर आदळला, थोडक्यात मोहिम अपयशी झाली. जर ही मोहिम यशस्वी झाली असती तर रशिया, अमेरिका आणि चीन या ३ देशांनंतर चंद्रावर अलगद यान उतरवण्याचा मान इस्राईलला मिळाला असता, ते सुद्धा त्या देशाच्या खाजगी कंपनीला, म्हणजेच चंद्रावर उतरणारी जगातील पहिली खाजगी कंपनीची ती मोहिम ठरली असती. असो.......

तर या अपयशामुळे म्हणे इस्त्रोने चांद्रयान -२ च्या लॅडरची पुन्हा तांत्रिक तपासणी केली असता त्यामध्ये आणखी काही सुधारणा करणे आवश्यक असल्याचं लक्षात आलं. म्हणून ही चांद्रयान - २ मोहिम पुढे ढकलण्यात आल्याचं सांगण्यात येत आहे. नेमक्या तांत्रिक कारणाबाबात अधिकृत कोणतीही घोषणा करण्यात आलेली नाही..सर्व काही... गुप्त गुप्त...

गंमत म्हणजे चांद्रयान -२ मोहिम समोर उभी ठाकली असतांना सर्वसामान्यांना या मोहिमेबद्दल फारच त्रोटक माहिती उपलब्ध आहे. या मोहिमेची, उपकरणांची, यानाची अधिकृत छायाचित्रे देखील उपलब्ध नाहीत, चांद्रयामन - २ मोहिमेचे साधे एनिमेशन देखील नाही. याउलट अवकाश विज्ञान हे सर्वसामान्यांमध्ये लोकप्रिय करणा-या नासाकडे बघा. एखादी मोहिम सुरु होण्याच्या दोन वर्षे आधीपासून नासा एवढी माहिती पुरवतात की प्रत्यक्ष मोहिम सुरु होतांना लोकांचा सहभाग हा लक्षणीय असतो, जनजागृती मोठ्या प्रमाणात असते.

तेव्हा सध्याची चांद्रयान -२ मोहिम जी इस्रोची आहे, सर्वसमान्यांची नाही, ज्यामध्ये मोठ्या प्रमाणात गुप्तता बाळगण्यात आली आहे, ती मोहिम आता आणखी पुढे ढकलण्यात आली आहे.  



Thursday, February 28, 2019

मिग-२१ का सरस ठरले ?



२७ फेब्रुवारीला एलओसी(लाईन ऑफ कंट्रोल) जवळच्या 'नौशेरा'च्या आकाशात भारत आणि पकिस्तानच्या लढाऊ विमानांमध्ये जोरदार सामना झाला. १९७१ नंतर प्रथमच दोन्ही देशांची लढाऊ विमाने खऱ्या अर्थाने एकमेकांना भिडली. १९९९ च्या कारगिल लढाईत आपल्या लढाऊ विमानांमध्ये, विशेषतः 'मिग -२९'मध्ये असलेल्या लांब पल्ल्यांच्या हवेतल्या हवेत मारा करणाऱ्या क्षेपणास्त्रामुळे, पाकिस्तानच्या लढाऊ विमानांनी सीमेजवळ येण्याचे धाडस केले नव्हते.

मात्र 'नौशेरा'त सकाळी १० च्या सुमारास पाकिस्तानच्या काही लढाऊ विमानांनी घुसखोरी करत लष्कराच्या ठिकाणांवर 'बॉम्ब'हल्ला करण्याचा प्रयत्न केला. मात्र वेळीच भारतीय लढाऊ विमानांनी सुखोई -३ एमकेआय, मिग-२१ आणि मिराज -२००० या लढाऊ विमानांनी पाकिस्तानच्या लढाऊ विमानांना अटकाव केला. त्यामुळे पाकिस्तानी लढाऊ विमानांनी सीमजवळ कसेबसे बॉम्ब टाकले आणि पळ काढला. तोपर्यंत भारतीय लढाऊ विमानांनी पाकिस्तानच्या लढा विमानांवर हल्ला चढवला. यामध्ये मिग -२१(बायसन) ने आर-७३ हे क्षेपणास्त्र डागत 'एफ -१६'('एफ सिक्सटीन' या नावाने उल्लेखले जाते) हे लढाऊ विमान पाडले. पाकिस्तानचे एफ-१६ हे भारताच्या हद्दीत घुसले होते याचा पुरावा नुकताच संरक्षण दलाने सादर केला. एफ-१६ जे क्षेपणास्त्र वाहुन नेऊ शकते त्या AMRAAM  या हवेतल्या हवेत लक्ष्यभेद करू शकणाऱ्या क्षेपणास्त्राचे काही भाग पत्रकार परिषदमध्ये दाखवण्यात आले. या एका AMRAAM क्षेपणास्त्राने भारताचे मिग -२१ पाडले असा अंदाज व्यक्त करण्यात येत आहे. तर दुस-या AMRAAM चा नेम चुकला आणि ते भारतीय हद्दीत पडले.

काय आहे AMRAAM?Advance Medium Range Air to Air Missile - AMRAAM हे अमेरिकेच्या कंपनीने बनलेले क्षेपणास्त्र आहे. हे Beyond Visual Range प्रकारातील   क्षेपणास्त्र आहे. म्हणजेच दृष्टीक्षेपात न येणारे लक्ष्य भेदण्याची क्षमता AMRAAM यामध्ये आहे. एखादे लक्ष्य लढाऊ विमानाच्या रडारवर दिसताच AMRAAM क्षेपणास्त्र त्यावर 'लॉक' केले जाते आणि डागले जाते. मग ते AMRAAM आपोआप त्यामध्ये असलेल्या छोट्या रडारच्या सहाय्याने लक्ष्याचा माग ते नष्ट करते. AMRAAM ची क्षमता ५० ते १६० किमीपर्यंत मारा करण्याची आहे. त्यातच AMRAAM हे ध्वनीच्या पाच पट वेगाने प्रवास करते म्हणजेच सर्वसाधारण लढाऊ विमानाच्या जास्तीत जास्त वेगापेक्षा दुप्पट वेगानं प्रवास करते. सर्व प्रकारच्या वातावरणात हवेतील लक्ष्य भेदण्याची क्षमता या AMRAAM मध्ये आहे हे विशेष. त्यामुळे AMRAAM क्षेपणास्त्र असलले लढाऊ विमान अत्यंत घातक – शक्तीशाली मानले जाते. याच AMRAAM ने मिग-२१ (बायसन) चा वेध घेतला असं सध्या सांगितले जात आहे.

काय आहे R-73? – हे रशियन बनावटीचे हवेतल्या हवेत मारा करणारे क्षेपणास्त्र आहे. याच पल्ला ३० किमीपर्यंत असून ध्वनीच्या २.५ पट वेगाने आर -७३ प्रवास करु शकते. जेव्हा नौशेराच्या आकाशात भारत आणि पाकिस्तानच्या लढाऊ विमानांचे युद्ध सुरू होते, तेव्हा मिग-२१ ने आर-७३ हे क्षेपणास्त्र डागले ज्याने पाकिस्तानच्या एफ-१६ चा वेध घेतला.

R-73 आणि AMRAAM मध्यो कोण सरस असा प्रश्न विचारला तर दोन्ही क्षेपणास्त्रे ही पल्ला आणि वेग यामध्ये वेगवेगळ्या पातळीवर आहेत. असे असले तरी AMRAAM हे निश्चितच R-73 पेक्षा सरस आहे.

आता तुलना F-16 आणि Mig -21 Bison ची. यामध्ये एफ-16 हे निश्चितच अत्याधुनिक आहे. याचा सुमारे २००० किमीचा पल्ला असून ध्वनीच्या दुप्पट वेगानं प्रवास कऱणारं, एक इंजिन असलेलं लढाऊ विमान आहे. या लढाऊ विमानात असणारा संगणक हा मिनी सुपर कॉम्प्युटर आहे असे म्हंटले तर वावगे ठरणार नाही.

तर मिग-२१ बायसन ही भारतीय वायू दलामध्ये असलेल्या राहिलेल्या मिग-२१ ची सर्वात अत्याधुनिक आवृत्ती असून ही लढाऊ विमाने २०२१-२२मध्ये वायु दलाच्या सेवेतून निवृत्त केली जाणार आहेत. एक इंजिन असलेल्या मिग-२१ चा पल्ला सुमारे १५०० किमी असून ध्वनीच्या दीडपट वेगानं जाण्याची क्षमता आहे.

तेव्हा पाकिस्तानचे लढाऊ विमान एफ-१६ हे निश्चितच भारतीय वायू दलाच्या मिग-२१ बायसन पेक्षा सरस  आहे.

आता मुद्दा राहिला तो एवढी आधुनिकता असतांना आपल्या मिग-२१ ने पाकिस्तानचे एफ-१६ कसं काय पाडले याचा. याचं उत्तर एकच....अत्याधुनिकता कितीही असो तुमच्याकडे असलेले शस्त्र कसे आणि किती कौशल्याने वापरले जाते त्यावर त्याची संहारकता ठरते. एफ-१६ हे आपल्या मिग-२१ पेक्षा वरचढ असुनही निव्वळ आपल्या वैमानिकाच्या कौशल्यामुळे आपल्या मिग-२१ ने पाकिस्तानच्या एफ-१६ वर मात केली. आपण एक मिग-२१ गमावले असले तरी त्यांचे एफ-१६ पाडणे हे आपल्यासाठी दुप्पट गुण मिळवण्यासारखे आहे. 

१९७१ च्या आमनेसामने लढाईनंतर पुन्हा एकदा भारतीय वायू दल हे पाकिस्तान वायू दलापेक्षा वरचढ ठरले आहे. 

 amitjoshi101@gmail.com



Monday, November 5, 2018

भारताकडे आता ' त्रिशूळ '



स्वदेशी बनावटीची अणू पाणबुडी INS Aihant ने पहिली सामरिक गस्ती मोहीम यशस्वी केली. याच अर्थ हा की देशाची - भारताची त्रिस्तरीय  अणू हल्लासाठीची सज्जता ( Nuclear Triad ) पूर्ण  झाली आहे.

आपल्या देशाचे no first use हे धोरण आहे. म्हणजेच पहिला अणू बॉम्बचा हल्ला न करण्याचे आपण पोखरण अणू चाचणी नंतर जाहीर केले आहे. असं असतांना समजा शत्रू पक्षाने अणू बॉम्बचा हल्ला केलाच तर त्याला आपण प्रत्युत्तर अणू बॉम्बचा हल्ला करत आपण देऊ शकतो. यासाठी विविध पल्ल्याच्या अणवस्त्रवाहू अग्नी क्षेपणास्त्रामार्फत आपली सज्जता याआधीच झाली आहे.

लढाऊ विमानांच्या मार्फत आपण अणू बॉम्ब हा शत्रूपक्षाच्या भागांत घुसत टाकू शकतो. आपल्याकडे मिराज - 2000 या लढाऊ विमानातील एका ताफ्यावर अशी जवाबदारी सोपवण्यात आली आहे. अत्याधुनिक सुखोई - 30 MKI या लांब पल्ल्याच्या लढाऊ विमानाकडे अशी क्षमता आहे.

समजा शत्रू पक्षाच्या हल्ल्यात या दोन्ही गोष्टी नष्ट झाल्या तर मग प्रतिहल्ला कसे करणार ??

यासाठी आपण पाण्याखालून पाणबुडीतून अण्वस्त्रवाहू क्षेपणास्त्र डागण्याची क्षमता प्राप्त करण्याचा प्रयत्न करत होतो. अणू पाणबुड्या या दीर्घ काळ आपलं अस्तित्व न दाखवता पाण्याखाली राहू शकतात. त्यामुळे अणू पाणबुडीकडे एक सामरिक शस्त्र म्हणून बघितलं जातं.

स्वदेशी बनावटीची आयएनएस अरिहंत ही दोन वर्षांपूर्वी भारतीय नौदलात दाखल झाली होती. नुकतीच या अणू पाणबुडीने सामरिक गस्त यशस्वी पूर्ण केली. म्हणजेच दीर्घ काळ पाण्याखाली राहत, गस्ती मोहीम पार पडत अण्वस्त्र हल्ला करण्याचा सराव पाणबुडीने यशस्वी पूर्ण केला. तसं पंतप्रधान नरेंद्र मोदी यांनी twitter वरून जाहीर केले. भारताचे Nuclear Triad पूर्ण झाल्याचे अधिकृत जाहीर करण्यात आले.

सध्या अरिहंत पाणबुडी K -15 ( कलाम यांच्या नावाचे अद्याक्षर K ) हे क्षेपणास्त्र पाण्याखालून डागू शकते, ज्याची ७५० ते १००० किमी अंतरा पर्यंत मारा करण्याची क्षमता आहे. तर  K - 4 हे आणखी क्षेपणास्त्र अरिहंतवर स्वार होण्याच्या प्रतिक्षेत आहे, ज्याची मारक क्षमता तब्बल ३,५०० किमी एवढी मोठी आहे.

देशाच्या सुरक्षेच्या दृष्टीने अरिहंतबाबतची घोषणा ही महत्त्वाची घडामोड आहे. 

जमीन, हवा आणि पाण्यातून अण्वस्त्र हल्ला करण्याची क्षमता असलेले जगात फक्त काही देश आहेत. अमेरिका, रशिया, चीन, फ्रान्स, इंग्लंड या देशांकडे अशी त्रिस्तरीय अण्वस्त्र प्रतिकाराची रचना आहे. आता या देशांमध्ये भारताने स्थान मिळवले आहे.

अर्थात या देशांकडे मोठ्या संख्यने विविध अणू पाणबुड्या आहेत. भारताकडे अरिहंत आणि 10 वर्षाच्या भाड्याने रशियाकडून घेतलेली आयएनएस चक्र आहे. भारत अरिहंत वर्गातील आणखी दोन पाणबुड्या  बांधत आहोत. अरिहंत वर्गातील पाणबुड्या या सुमारे 6000 टन वजनाच्या आहेत. आपण अधिक मोठी मारक क्षमता असलेली, मोठी क्षेपणास्त्र सामावून घेणाऱ्या पाणबुड्या बांधायला सुरुवात केली आहे. थोडक्यात भारताकडे आणखी पाणबुड्या असणे आवश्यक आहे, भारत त्या दिशेने वाटचाल करत आहे.

भारताने अण्वस्त्र सज्जतेची त्रिस्तरीय रचनेची पहिली पायरी अरिहंत पाणबुडीच्याच्या रूपाने चढली आहे.

थोडक्यात काय तर आपल्या देशावर अणू बॉम्बचा हल्ला झाला तर जमिनीवरून क्षेपणास्त्र डागत, हवेतून लढाऊ विमानाद्वारे आणि त्यानंतरही आता समुद्राखालून अणू पाणबुडी द्वारे क्षेपणास्त्रद्वारे अण्वस्त्र हल्ला करण्याची भारताची क्षमता सिद्ध झाली आहे. 

अर्थात असा हल्ला करण्याची ही वेळ येऊच नये अशी आपण प्रार्थना करुया.


Saturday, October 13, 2018

भारतीय नौदलात एक महत्त्वाची घडामोड....DSRV

DSRV चा भारतीय नौदलात समावेश

भारतीय नौदलात आज एक महत्त्वाची घटना घडली आहे. नौदलाच्या ताफ्यात deep submergece rescue vehicle ( DSRV ) दाखल झाले आहे. यामुळे पाणबुडी अपघाताच्या वेळी पाण्यात खोलवर बुडालेल्या पाणबुडीपर्यंत पोहचत आतमध्ये अडकलेल्या नौसैनिकांची सुटका करता येणे शक्य होणार आहे.
DSRV हे मोजक्या देशांकडे आहे.आता यामध्ये भारताचा समावेश झाला आहे हे विशेष.
अर्थात DSRV बनवण्याचे काम हे इंग्लंडच्या James Fisher & Son या कंपनीला दिले होते. असे vehicle बनवण्यात या कंपनीची खासियत आहे.
दाखल झालेली पहिली DSRV ही नौदलाच्या मुंबई तळावर काम करणार आहे. कारण मुंबईत पाणबुडीचा मोठा तळ आहे. तर दुसरी DSRV ही येत्या काही महिन्यात नौदलाच्या विशाखापट्टम तळावर कार्यरत होणार आहे.
DSRV चे तंत्रज्ञान काहीसे अवघड असल्याने परदेशी कंपनीची मदत घेण्यात आली आहे.
आपल्याला आठवत असेल की INS सिंधुरक्षक पाणबुडीला ऑगस्ट 2013 मध्ये मुंबईच्यास तळावर अपघात झाला होता. यावेळी ही पाणबुडी काही मीटर खोल असलेल्या तळावरच बुडाली होती. या अपघातात एकूण 18 नौसैनिक ठार झाले, यापैकी पाणबुडीच्या आतमध्ये 14 नौसैनिक अडकले होते. तळावरच बुडालेल्या पाणबुडीतील नौसैनिकांना आपण वाचवू शकलो नाही. पाणबुडी पाण्याबाहेर काढायला तर आणखी 3 महिने लागले होते.
अशा अपघातामुळे DSRV चे महत्व पुन्हा एकदा अधोरेखित झाले होते.
तेव्हा खोल समुद्रात जर काही कारणाने अपघात झाला तर बुडालेल्या पाणबुडीपर्यंत पोहचण्याची क्षमता DSRV मध्ये आहे. साधारण 600 मीटर ते अगदी 1500 मीटर पर्यंत समुद्रात खोल DSRV जाऊ शकते. एकावेळी 5 ते 24 जणांची सुटका करण्याची क्षमता असलेले DSRV जगांत कार्यरत आहेत. तर DSRV हे रिमोटनेही operat करता येते.
DSRV च्या नौदल ताफ्यातील समावेशामुळे भारतीय नौदलाच्या क्षमतेत मोठी भर पडली आहे हे निश्चित.