पाठीमागे किल्ले जीवधन, नाणेघाट

पाठीमागे किल्ले जीवधन, नाणेघाट

Tuesday, May 15, 2018

' इस्त्रो ' चे बिझी वेळापत्रक.....




शीत युद्धानंतर बहुदा पहिल्यांदाच अवकाश तंत्रज्ञान क्षेत्रातील घडामोडींनी गेल्या काही महिन्यांत वेग घेतला आहे. शीत युद्ध ऐन जोमात असल्याच्या काळांत १९५७ ला पहिला कृत्रिम उपग्रह सोव्हिएत रशियाने प्रक्षेपित केल्यापासून १९६९ ला चंद्रावर अमिरिकचे अंतराळवीर उरतेपर्यंत एक जबरदस्त अवकाश स्पर्धा अमेरिका आणि रशिया दरम्यान सुरु होती. प्रत्येक महिन्याला विविध प्रकारचे दोनपेक्षा जास्त उपग्रह दोन्ही देशांकडून अवकाशात धाडले जात होते. 

तसंच काहीसं गेल्या काही महिन्यांपासून सुरु आहे. कारण विविध प्रकारचे - क्षमतेचे उपग्रह सोडण्याचा मानवी अवकाश मोहिम करण्याचाचंद्र - मंगळ - गुरु - लघुग्रह अशा विविध ठिकाणी अवकाश याने पाठवण्याचा सपाटा गेल्या काही महिन्यांत बघायला मिळाला आहे. सध्या कोणत्याही देशांमध्ये शीतयुद्ध अस्तित्वात नसले तरी अवकाश मोहिमांचा वेग निश्चितच वाढला आहे. स्पर्धात्मक नव्हे तर विशिष्ट हेतू असलेल्या गुणात्मक मोहिमांची भर पडत चालली आहे. 

कालपरवा म्हणजे अगदी ५ मे ला आणखी एक यान अमेरिकेच्या नासाने मंगळ ग्रहाच्या दिशेने धा़डले. तर या वर्षाच्या अखेरीस चीन त्यांचे दुसरे यान चंद्रावर उतरवणार आहे, तेही कधीही न दिसणा-या चंद्राच्या दुस-या बाजूला. त्यातच आंतरराष्ट्रीय अवकाश स्थानकां विविध समानवी मोहिमा सातत्याने सुरु आहेत. युरोपयिन स्पेस एजन्सी दर महिन्याला एक पेक्षा जास्त उपग्रह प्रक्षेपित करणा-या मोहिमांमध्ये व्यस्त आहे. हे सर्व सांगायचे कारण भारताची अवकाश संस्थाभारतीय अंतराळ संशोधन संस्था म्हणजेच इस्त्रो येणा-या काळांत अशीच काहीशीव्यस्त असणार आहे.

साधारण २० वर्षापुर्वी वर्षातून एक - दोन उपग्रह प्रक्षेपित करणा-या मोहिम इस्त्रो करायची. आता या वर्षापासून हे प्रमाण वर्षाला १२ म्हणजेच महिन्याला एक मोहिम अशा स्थितीपर्यंत पोहचत आहे, अशी क्षमता इस्त्रोने गेल्या अनेक वर्षांच्या अथक तपश्चर्येने आता मिळवली आहे.

या वर्षाच्या ऑक्टोबर महिन्यांत इस्त्रो महत्वकांक्षी 

अशी चांद्रयान - २ मोहिम पार पाडणार आहे. खरं तर एप्रिल - मे महिन्यात ही मोहिम होणार होती पण चांद्रयानाच्या आणखी काही चाचण्या करणे आवश्यक असल्याचं लक्षात आल्यावर ही मोहिम पुढे म्हणजे ऑक्टोबरपर्यंत पूढे ढकलण्यात आली आहे. असं असलं तरी यानिमित्ताने इस्त्रोच्या अवकाश तंत्रज्ञानाच्या प्रगतीचे नाणे जगाच्या पटलावर खणखणीत वाजणार आहे.  या मोहिमेत चंद्राभोवती एक यान फिरत ठेवत चंद्राचा अभ्यास केला जाणार आहे. तर कधीही स्पर्श न झालेल्या दक्षिण ध्रुवावरचांद्रयानचे Lander आणि Rover उतरवणार आहे. हे रोव्हर चांद्र भुमिवर फिरत चंद्रभुमिचा, चंद्रावरील मातीचा अभ्यास करणार आहे. २००८ च्या चांद्रयान - १ मोहिमेत चंद्रावर जमिनीखाली पाणी असल्याचा निष्कर्ष काढण्यात आला होता. तेव्हा चांद्रयान - २ मोहिमेच्या माध्यमातून अजुनही गुढ असलेल्या या चंद्राची आणखी वेगळी माहिती हाती लागेल अशी अपेक्षा आहे.  

एकीकडे चांद्रयान -२ मोहिमेवर सर्वांचे लक्ष केंद्रीत झाले असले तरी या वर्षाच्या अखेरीस मंगळयान - २ मोहिमेचा कागदावरचा आराखडा तयार करण्याच्या कामाला सुरुवात होणार आहे. हे काम २०१९ च्या मध्यात पुर्ण होईल अशी अपेक्षा आहे. तर २०१९ -२० ही पुढील दोन वर्षे मंगळयान - २ मोहिमतील आवश्यक यान - उपकरणे प्रत्यक्ष तयार करण्यात इस्त्रोचे शास्त्रज्ञ हे बिझी असणार आहेत. तर २०२१ मध्ये मंगळयान - २ मोहिम प्रत्यक्षात येणार आहे. चांद्रयान – २ मोहिमेप्रमाणे मंगळयान -२ मोहिमेत मंगळ ग्रहावर एक रोव्हर उतरवला जाणार आहे,मंगळ भुमिचा अभ्यास केला जाणार आहे.

या वर्षी शुक्र ग्रहावर पाठवण्याच्या यानाबाबत आराखडे बनवायला इस्त्रो सुरुवात करेल अशी अपेक्षा आहे. गेल्या वर्षी म्हणजे २०१७ च्या सुरुवातीला शुक्र ग्रहाचा कसा अभ्यास करता येईल याबाबत सुचना – कल्पना मागवण्यात आल्या होत्या. शुक्र ग्रहाभोवती १७५ किलो वजनाचा उपग्रह इस्त्रो पाठवणार आहे. हा उपग्रह शुक्र ग्रहाभोवती ५०० ते ६०,००० किमी अशा लंबवर्तुळाकार कक्षेत फिरत शुक्र ग्रहाचा अभ्यास करणार आहे. २०२० नंतर ही मोहिम प्रत्यक्षात येणार आहे.  

येत्या काही महिन्यांत ‘ आदित्य़ ‘ मोहिमेवरच्या कामालाही सुरुवात होणार आहे. सुर्याच्या बाहेरील वातावरणाचा - ‘ कोरोना ‘ चा अभ्यास हा आदित्य नावाचा उपग्रह करणार आहे. हा सुमारे २५० किलो वजनाचा उपग्रह पृथ्वीपासून सुमारे १५ लाख किलोमीटर अंतरावर प्रक्षेपित केला जाणार आहे. या अंतरावर पृथ्वीचे आणि सुर्याचे गुरुत्वाकर्षण बल हे समसमान असते. २०१९ मध्ये ही मोहिम प्रत्यक्षात येईल अशी अपेक्षा आहे.

तर एकाच मोहिमेत शुक्र आणि गुरु ग्रहाचा वेध घेणा-या मोहिमेचा इस्त्रो विचार करत असल्याची माहिती समोर येत आहे. इस्त्रो जगात स्वस्त अशा अवकाश मोहिमांसाठी प्रसिद्ध आहे. आधी संबंधित उपग्रह हा शुक्र ग्रहाच्या जवळ पाठवायचा ज्यासाठी फक्त ३ महिन्याचा अवधी लागेल. तिथे काही महिने शुक्राचा अभ्यास केल्यावर शुक्राच्या गुरुत्वाकर्षण बलाचा वापर करत हा उपग्रह सुर्यमालेतील सर्वात मोठा उपग्रह गुरु ग्रहाच्या दिशेने पाठवायचा. तेव्हा एकाच मोहिमेत दोन ग्रहांचा वेध घेण्याचा इस्त्रोचा प्रयत्न असणार आहे. मात्र अशा या बहुउद्देशीय मोहिमेबाबत कोणताही अधिकृत दुजोरा इस्त्रोने दिलेला नाहीये.

नासाप्रमाणे भारतीय स्पेस शटल बनवण्याचा इस्त्रो प्रयत्न करत आहे. याचाच एक भाग म्हणून १.७५ टन वजनाचे छोटे विमान रॉकेटच्या शेंड्यावर बसवून ६५ किमी उंचीपर्यंत नेण्याचा प्रयोग ऑगस्टम २०१६ मध्ये इस्त्रोने केला होता. अशा मोठ्या आकाराच्या स्पेस शटलच्या माध्यमातून भारतीय अंतराळवीर अवकाशात नेता येईल तसंच या स्पेस शटलच्या माध्यमातून अवकाशात जाऊन उपग्रह सोडता येणे शक्य होणार आहे. त्यामुळे उपग्रहांच्या प्रक्षेपणाचा खर्च कमी होणार आहे. तेव्हा या वर्षी अशा स्पेस शटलची दुसरी चाचणी होणार आहे. मात्र याबाबत इस्त्रो खुपच गुप्तता बाळगत आहे.

थोडक्यात नेहमीच्या उपग्रह प्रक्षेपणाच्या मोहिमांशिवाय इस्त्रो विविध मोहिमांच्या माध्यमातून यापुढच्या काळांत अतिशय व्यस्त असणार आहे. 

Wednesday, April 18, 2018

अंतराळातील इस्त्रोचा कचरा...

निमित्त चीनचे....

काही दिवसांपूर्वी चीनची अवकाशातील
पहिली प्रयोगशाळा ( spacelab ) टीयॉगोंग - 1 पृथ्वीवर कोसळली. अवकाशातून पृथ्वीवर धडकतांना वातावरणात जळून नष्ट झाली. एक प्रकारे वापरून झालेली, कार्यकाल समाप्त झालेली प्रयोगशाळा अवकाशातील एक प्रकारे कचराच ठरली होती. कारण अशी वस्तू अवकाशातील इतर उपग्रहांना धोकादायक ठरू शकते. इतर उपग्रहांच्या मार्गात आल्यास त्यावर धडकून दोन्ही वस्तूंचे आणखी अगणित तुकडे तयार होण्याची भीती असते. हे तुकडे, असा कचरा वेगाने पृथ्वीभोवती फिरत रहातो. गुरुत्वाकर्षणामुळे पृथ्वीच्या वातावरणात असे तुकडे परतायला काही वर्षे लागू शकतात.

सध्या भारताच्या -इस्त्रोच्या दोन वस्तू खरं तर कचरा म्हणूया पृथ्वीभोवती भ्रमण करत आहेत. एक म्हणजे उष्णतारोधी कवचात अडकलेला IRNSS - 1H उपग्रह तर गेल्या महिन्यात प्रक्षेपित करून अवकाशात संपर्क तुटलेला GSAT - 6A उपग्रह.

रॉकेटच्या - प्रक्षेपकाच्या टोकावर उपग्रह असतो आणि त्याच्या भोवती उष्णतारोधी कवच असते. जेव्हा रॉकेटचा वरचा भाग पृथ्वीच्या वातावरणाबाहेर पोहचतो ( 70 किमी उंचीच्या वर ) तेव्हा निर्वात पोकळी सुरू होते. अशा वेळी वजनदार ( एक टन ) असे उपग्रहाचे संरक्षण करणारे उष्णतारोधी कवच बाजूला होते. मग आणखी उंची गाठल्यावर उपग्रह वेगळा होतो. इस्रोच्या ऑगस्टमधील IRNSS - 1H उपग्रहाच्या मोहिमेत उष्णतारोधी कवच वेगळे झालेच नाही. त्यामुळे अपेक्षित उंची न गाठता उपग्रह हा या कवचातच अडकून पडला. असा उपग्रह आणि कवच असा भाग सध्या पृथ्वीभोवती फिरत आहे. त्यावर शास्त्रज्ञ लक्ष ठेवून आहेत, यापासून अजून तरी कोणाला ( दुसऱ्या उपग्रहांना ) धोका नाही. असं असलं तरी हा भाग अंतराळातील कच-याचाच एक भाग बनला आहे.

तर गेल्या महिन्यातील 29 मार्चच्या मोहिमेत GSAT - 6A हा उपग्रह यशस्वीरीत्या 170 किमी उंचीवर प्रक्षेपित केला गेला. दोन वेळा उपग्रहाचे इंजिन सुरू करत कक्षा साधारण 25,000 ते 35,000 किमी अशी लंबवर्तुळाकार वाढवण्यात आली. मात्र तिस-यांदा कक्षा वाढवण्याचा प्रयत्न केला असता उपग्रहाचा संपर्क तुटला आहे. सुरुवातीला उपग्रहाचे नेमके स्थान शास्त्रज्ञांना मिळत नव्हते. मात्र उपग्रहाचे नेमके स्थान समजले असून पुन्हा उपग्रहाशी संपर्क साधण्याचा प्रयत्न सुरू आहे. जर हे शक्य झाले नाही तर GSAT - 6A उपग्रह अंतराळात पुढील अनेक वर्षे असाच फिरत राहील आणि अंतराळ कच-याचा एक भाग बनेल.

2017 च्या सुरुवातीला इस्रोने एका दमात 104 उपग्रह ( यापैकी 103 हे नॅनो - मायक्रो सॅटेलाईट्स होते, ज्यांचे वजन एक किलोपासून ते 100 किलोपर्यंत होते. एवढे उपग्रह एका दमात सोडण्याचा विश्वविक्रम इस्रोच्या नावावर जमा झाला. एवढेच काय गेली काही वर्षे इस्रो स्वदेशातील असे नॅनो - मायक्रो विविध शैक्षणिक संस्थांचे उपग्रह अवकाशात धाडत आहे. 

हे सर्व उपग्रह छोटे असून कार्यकाल संपल्यावर पुन्हा पृथ्वीच्या वातावरणात प्रवेश करण्याची शक्यता नाही. कारण तशी सोय या उपग्रहांमध्ये नाहिये. काही उपग्रहांमध्ये शेवटपर्यंत इंधन ठेवले जाते, कार्यकाल संपल्यावर असे उपग्रह पृथ्वीच्या वातावरणात प्रवेश करून नष्ट केले जातात. मात्र सर्वच उपग्रहांच्याबाबतीत अशी सोय केल्याचे कोण जाहीर करत नाही.

त्यामुळे पुढील कित्येक वर्षे असे हे मायक्रो, नॅनो तसंच मोठे उपग्रह पृथ्वीभोवती फिरत रहाणार आहेत. 

तेव्हा इस्रोने असा कचरा तयार करण्यात एकप्रकारे हातभार लावत आहे. थोडक्यात अंतराळ कच-यामध्ये इस्रो भर घालत आहे असं म्हंटले तर चुकीचे होणार नाही.

याच विषयावर 2012 मध्ये लिहिलेल्या ब्लॉगमध्ये आणखी माहिती... http://amitjoshitrekker.blogspot.in/2011/07/space-debris.html?m=1


Sunday, December 24, 2017

इस्रोचे नवे वर्ष आणखी दमदार...

इस्रोचे नवे वर्ष आणखी दमदार...

ऑगस्टमध्ये भरवशाच्या PSLV या प्रक्षेपकाच्या मोहिमेत अनपेक्षितपणे आलेल्या अपयशानंतर, चार महिन्यांच्या खंडानंतर, भारतीय अंतराळ संशोधन संस्था म्हणजेच इस्रो पून्हा एकदा नव्या मोहिमांसाठी सज्ज झाली आहे. येत्या तीन महिन्यात म्हणजे जानेवारी - मार्च दरम्यान चार अवकाश मोहिमा इस्रोसाठी अत्यंत महत्त्वाच्या आहेत. 

जानेवारीच्या सुरुवातीला Catrosat - 2 सिरीजमधील आणखी एक उपग्रह PSLV या प्रक्षेपकाच्या सहाय्याने अवकाशात पाठवला जाणार आहे. Catrosat - 2 सिरीजमधील उपग्रहामुळे जमिनीवरील अत्यंत सुस्पष्ट छायाचित्रे घेता येतील ज्याचा नागरी वापराबरोबर सामरिक वापराकरताही - संरक्षण क्षेत्राकरताही उपयोग केला जाणार आहे. विशेष म्हणजे या मुख्य उपग्रहाबरोबर इतर देशांचे तब्बल 28 छोटे उपग्रह पाठवले जाणार आहेत. यापैकी 25 नॅनो आणि 3 मायक्रो सेटलाईट्स - उपग्रह असतील. यामध्ये फिनलँड देश हा भारताचा नवा ग्राहक असणार आहे.

त्यानंतर पुन्हा एकदा PSLV प्रक्षेपकाच्या सहाय्याने IRNSS - 1I हा दिशादर्शक उपग्रह पाठवला जाणार आहे.  हा उपग्रह स्वदेशी मिनी GPS 'नाविक' प्रणालीतील पहिला निकामी झालेल्या IRNSS 1A उपग्रहाची जागा घेणार आहे. त्यामुळे नाविक प्रणाली अधिक परिपूर्ण होणार आहे.

तर त्यानंतर वाढती चॅनेल्सची आणि इंटरनेटची मागणी लक्षात घेता अत्यंत महत्त्वाचा GSAT-6A उपग्रह GSLV - Mk 2 या प्रक्षेपकाच्या सहाय्याने पाठवला जाणार आहे. या उपग्रहामुळे इंटरनेटचा वेग वाढण्यास मदत होणार आहे.

या तीनही मोहिमा जानेवारी ते मार्चच्या सुरुवातीला पूर्ण होणे अपेक्षित आहे.

त्यानंतरची मार्चमधील आणखी एक मोहीम ही फक्त इस्रोच्याच नव्हे तर भारताच्या इतिहासातील एक मैलाचा दगड ठरणारी असेल, जगाचे लक्ष वेधून घेणार आहे ती म्हणजे..चांद्रयान - 2 मोहीम.

या मोहिमेत आपण 2008 प्रमाणे चंद्राभोवती एक यान - उपग्रह पाठवणार आहोत. पण त्यापुढे जात त्या यानातून आपण एक रोबोट चंद्रावर उतरवणार आहोत. एवढचं नाही तर या रोबोटमधून एक छोटा रोव्हर - यांत्रिक गाडी प्रत्यक्ष चंद्रभूमीवर धावणार आहे. याद्वारे चंद्राच्या मातीवर काही प्रयोग करत चंद्राचा अभ्यास करणार आहोत.

अशा मोहिमेमुळे चंद्रावर रोव्हर उतरवणार भारत हा रशिया - अमेरिका - चीन या नंतरचा जगातील चौथा देश ठरणार आहे. 

त्यामुळे नव्या वर्षातील पहिले 3 महिने इस्रोसाठी अत्यंत महत्त्वाचे ठरणार आहेत. 

मंगळयान - 2 मोहिमेच्या तयारीलाही याच 2018 या वर्षात सुरुवात होणार आहे. 

छोटे म्हणजे नॅनो - मायक्रो सॅटेलाईट - उपग्रह ज्याचे वजन एक किलो पासून 50 किलोपर्यंत असते. तेव्हा हे छोटे उपग्रह सोडण्यासाठी काही दिवसांत म्हणजे 7-8 दिवसांत सज्ज होणारा प्रक्षेपक - रॉकेट आपण विकसित करत आहोत ज्याचा खर्चही खूप कमी आहे. हे रॉकेट - प्रक्षेपक 2018मध्ये अवकाशात झेप घेतांना बघायला मिळणार आहे. 

असं असलं तरी नव्या 2018 या वर्षातील मार्च महिना सर्वात जास्त चर्चेत असेल, त्यावेळी फक्त आणि फक्त चांद्रयान - 2 मोहिमेची चर्चा असणार आहे.

Saturday, June 24, 2017

इस्रोचा एक उपग्रह निकामी, नाविक प्रणाली अडचणीत

इस्रोच्या आत्तापर्यंतच्या वाटचालीत हे पहिल्यांदाच घडत आहे. उपग्रह प्रक्षेपित झाल्यावर अपेक्षित कालावधी आधी उपग्रह निकामी झाल्याची इस्रोमध्ये उदाहरणे आहेत. मात्र उपग्रह निकामी झाल्यावर बदली उपग्रह पाठवण्याची वेळ पहिल्यांदाच इस्रोवर आली आहे. 

स्वदेशी मिनी GPS प्रणाली ज्याचे नाव नाविक ( NAVIC - NAVigation with Indian Constellation ) असे ठेवण्यात आले आहे, ज्यामध्ये सात उपग्रह ( IRNSS - 1 A ते G ) भुस्थिर कक्षेत भ्रमण करत आहेत. या सातपैकी पहिला उपग्रह IRNSS - 1A हा तांत्रिक कारणांमुळे निकामी झाला आहे.

एकेकाळी GPS द्वारे माहिती देण्यास अमेरिकेने नकार दिल्यावर भारताने स्वबळावर नाविक प्रणाली विकसित केली आहे. नाविक प्रणाली ही भारतीय उपखंडात म्हणजे भारताच्या सीमेपासून सुमारे 1500 किमी अंतरापर्यंत दिशादर्शक प्रणालीचे काम करते. म्हणजेच या भागातील लष्करी वाहनांना, लढाऊ विमानांना , युद्धनौकांना दिशादर्शनास मदत करते. 

या प्रणाली / व्यवस्थेचा अजून GPS प्रमाणे नागरी वापर सुरू झालेला नाही. येत्या 2018 च्या सुरुवातीपासून या व्यवस्थेचा मोबाईल, सार्वजनिक - खाजगी वाहने, सरकारी - खाजगी विभागांमध्ये वापर सुरू होणार आहे. 

तर नाविक प्रणालीतील पहिला उपग्रह IRNSS 1A जुलै 2013 मध्ये पाठवला होता, या उपग्रहातील तीन पैकी 3 म्हणजे सर्व atomic clock ( अणूमधील कणांची स्पंदने या तत्वावर आधारित घडयाळ ) ज्यामुळे दिशादर्शनास मदत होते, ते एका मागोमाग निकामी झाले आहेत. शब्दशः निकामी म्हणजे त्यापासून मिळणा-या संदेशापासून दिशादर्शन करण्यात अचूकता मिळत नाहीये. उपग्रह मात्र ठणठणीत आहे.

तेव्हा या निकामी झालेल्या IRNSS 1A उपग्रहासाठी बदली उपग्रह  IRNSS 1H हा पाठवला जाणार आहे. त्याची तयारी पूर्ण झाली असून येत्या जुलै - ऑगस्ट महिन्यात PSLV C 39 मोहिमेद्वारे हा बदली उपग्रह अवकाशात धाडला जाणार आहे.

नाविकच्या प्रत्येक उपग्रहात प्रत्येकी 3 atomic clock आहेत. यापैकी पहिल्यातले तीनही निकामी झाले आहेत. पण त्यात आता आणखी दोन उपग्रहातील प्रत्येकी एक atomic clock मध्ये बिघाड झाल्याचे स्पष्ट झाले आहे. मात्र दोन atomic clock वर उपग्रह दिशादर्शनाचे काम करू शकतो त्यामुळे इतर दोन उपग्रह सोपवलेली कामगिरी पार पाडत आहेत. मात्र या धड्यामुळे इस्रो आता आणखी 2 उपग्रह ( ज्याला राखीव - stand by म्हणूयात ) येत्या काळात अवकाशात पाठवणार आहेत.

यामुळे येत्या काही महिन्यात नाविक प्रणालीतील ( सर्व उपग्रह गृहीत धरले तर ) उपग्रहांची संख्या 11 होणार आहे. 

दिशादर्शन प्रणालीसारख्या उपग्रहांच्या शृंखलेमध्ये राखीव उपग्रह दिमतीला ठेवले जातात. रशियाच्या गॅलिलियो ( GPS च्या ताकदीची प्रणाली ) सारख्या उपग्रहांच्या शृंखलेत अशीच समस्या निर्माण झाली होती. त्यावर राखीव उपग्रहांच्या सहाय्याने तोडगा काढला गेला. 

महत्त्वाचे म्हणजे इस्रोची स्वदेशी मिनी GPS प्रणालीतील पहिला उपग्रह जुलै 2013 ला अवकाशात धाडला तर सातवा एप्रिल 2016 मध्ये. आता या उपग्रहांच्या पूर्ण व्यवस्थेला एक वर्ष झाले असतांना नाविक अजून चाचण्यांच्याच पातळीवर आहे. भले त्याचा लष्करी वापर सुरू झाला असला तरी नाविकमध्ये तांत्रिक समस्यां येणे हे लष्करासाठी धोकादायकच आहे. या प्रणालीचा प्रत्यक्ष नागरी वापर सुरू व्हायला 2018 उजाडणार आहे. 

एकीकडे उपग्रह प्रक्षेपणामध्ये यशाची चढती कमान गाठणा-या इस्रोला ' नाविक ' मधील निकामी उपग्रहांमुळे एक वेगळीच डोकेदुखी निर्माण झाली आहे. बहुमूल्य अशा एका उपग्रहाची किंमत ही 120 कोटींच्या घरांत आहे. तसंच असा उपग्रह पाठवण्यासाठी पुन्हा उपग्रहाच्या किंमतीपेक्षा जास्त असा सुमारे 150 कोटी खर्च येतो.

तेव्हा ही तांत्रिक समस्या लवकरात लवकर दूर करत नाविक प्रणाली दोषमुक्त कशी होते, ही सेवा सर्वसामान्यांच्या आवाक्यात कधी आणली जाते हे बघणे महत्त्वाचे ठरणार आहे, ते इस्रोच्या प्रतिष्ठेचेही ठरणार आहे. 

Saturday, May 27, 2017

इस्रोच्या हनुमान उडीची नांदी ५ जूनला.....




जूनचा पहिला आठवडा ( पाच जून ) हा दिवस भारतीय अंतराळ संशोधन संस्था म्हणजेच इस्त्रोसाठी अत्यंत महत्त्वाचा असणार आहे. या दिवशी जीएसएलव्ही मार्क - ३ ( GSLV MK 3 ) हे प्रक्षेपक म्हणजेच रॉकेट GSAT -19 हा ३.२ टन वजनाचा उपग्रह अवकाशात भुस्थिर कक्षेसाठी प्रक्षेपित करणार आहे. या उड्डाणाचे काय वैशिष्ट्य आहे ते बघुया.

देशात वाहिन्यांची - चॅनेलची, इंटरनेट सेवेची, टेलिमेडिसीन, हवामानाबद्द्लच्या अपडेटची, संरक्षणदृष्ट्या संदेशवहनासाठी, आपत्कालीन व्यवस्थापनासाठी भुस्थिर उपग्रहांची मागणी दिवसेंदिवस वाढत आहे. हे भुस्थिर उपग्रह पृथ्वीपासून सुमारे ३६ हजार किमी एवढ्या उंचीवरुन पृथ्वीभोवती भ्रमण करत असतात. या उंचीवरुन फिरणारा उपग्रह जेव्हा पृथ्वीच्या परिवलन गतीबरोबर म्हणजेच पृथ्वी स्वत:भोवती फिरतांना ज्या वेगाने फिरते त्या वेगाशी समांतर फिरतो तेव्हा तो उपग्रह सतत त्याच जागी भासतो. 

अशा उपग्रहांवर जेवढी कामगिरी जास्त तेवढे ते अधिक वजनाचे, आकाराने मोठे असतात. साधारण जास्त कार्यकाल आणि जास्त कामगिरी सोपवलेल्या उपग्रहांचे वजन हे सध्याच्या काळात ३ टनापेक्षा जास्त आहे. 
भारताकडे सध्या दोन प्रकारचे प्रक्षेपक - रॉकेट आहेत जे उपग्रह प्रक्षेपित करत आहेत. 

भारताचा ज्या प्रक्षेपकावर सर्वात जास्त भरवसा आहे आणि ज्या प्रक्षेपकाने सलग 37 मोहिमा यशस्वी केल्या आहेत त्याचे नाव आहे पीएसएलव्ही - PSLV. पीएसएलव्ही या प्रक्षेपकाचा कमी उंचीपर्यंत म्हणजे 900 किमी उंचीपर्यंत कमी वजनाचे उपग्रह सोडण्यात हातखंडा आहे. तर भुस्थिर कक्षेपर्यंत पीएसएलव्ही जास्तीत जास्त ( फक्त ) १४०० किलो म्हणजेच १.४ टन वजनाचे उपग्रह वाहून नेऊ शकते.

जीएसएलव्ही मार्क - १,  जे आकाराने आणि वजनाने पीएसएलव्ही पेक्षा मोठे आहे, ज्यामध्ये रशियाचे क्रायोजेनिक इंजिन आपण वापरले , ते प्रक्षेपक भुस्थिर कक्षेपर्यंत १९०० किलो वजनाचा उपग्रह वाहून नेऊ शकत होते.

जीएसएलव्ही मार्क - २ प्रक्षेपक, ज्यामध्ये स्वदेशी बनावटीचे क्रायोजेनिक इंजिन वापरले गेले आणि नुकतंच या प्रक्षेपकाने दक्षिण आशियाई उपग्रह यशस्वरित्या सोडत सलग ४ मोहिमा य़शस्वी केल्या, ते प्रक्षेपक भुस्थिर कक्षेपर्यंत २२०० किलो वजनाचा उपग्रह वाहून नेऊ शकते.

म्हणजेच २.२ टन वजनापेक्षा जास्त उपग्रह जर भारताला अवकाशात पाठवायचा असेल तर विदेशी अवकाश संस्थांची मदत घ्यावी लागते. सध्या आपण युरोपियन स्पेस एजन्सीच्या सहाय्याने २.२ टन वजनापेक्षा जास्त वजनाचे उपग्रह अवकाशात धाडतो.

जेव्हा जेव्हा विदेशातील प्रक्षेपकाच्या सहाय्याने आपला उपग्रह पाठवला जातो त्या प्रक्षेपणासाठी ४५० कोटींपेक्षा कितीतरी जास्त रुपये मोजावे लागतात. हेच जर स्वदेशी प्रक्षेपण असेल तर पीएसएलव्हीच्या सहाय्याने अंदाजे १५० कोटी तर जीएसएलव्ही मार्क २ च्या सहाय्याने अंदाजे २२० कोटी रुपये एवढा खर्च येतो. 

थोडक्यात स्वदेशी प्रक्षेपण हे आपल्यासाठी अत्यंत स्वस्तात ठरते. आपले बहुमूल्य विदेशी चलन वाचते. 

म्हणूनच जीएसएलव्ही मार्क - ३ चे उड्डाण महत्त्वाचे ठरणार आहे. कारण यामुळे भारत थेट ४ टन म्हणजेच ४००० किलो वजनाचे उपग्रह भुस्थिर कक्षेत पाठवू शकणार आहे. यामुळे विदेशातून होणारा उपग्रह प्रक्षेपणाचा खर्च वाचेलच पण त्यापेक्षा महत्त्वाचे म्हणजे वजनदार उपग्रह विशेषतः संरक्षणासाठी आवश्यक असलेले बहुउपयोगी उपग्रह पाठवतांना दुस-या देशांवर अवलंबून रहावे लागणार नाही. 

या जीएसएलव्ही मार्क - ३ प्रक्षेपकामध्ये - रॉकेटमध्ये स्वदेशी बनावटीचे ( जीएसएलव्ही मार्क - २ मध्ये वापरलेल्या क्रायोजेनिक इंजिनपेक्षा ) अधिक शक्तिशाली असे २७ टन वजनाचे क्रायोजेनिक इंजिन वापरले जाणार आहे हे विशेष. या जीएसएलव्ही मार्क -३ चे पहिले प्रायोगिक उड्डाण पाच जूनला आहे. त्यामुळे ५ जून हा दिवस भारतासाठी - इस्त्रोसाठी अत्यंत महत्त्वाचा ठरणार आहे. 

हे उड्डाण यशस्वी झाल्यास भविष्यात कोणत्याही उपग्रह प्रक्षेपणासाठी भारताला दुस-या देशांवर अवलंबून रहावे लागणार नाही. जड / वजनदार उपग्रह वाहून नेण्याची क्षमता इस्रो मिळणार आहे. 

जगात अमेरिका, रशिया, युरोपियन स्पेस एजन्सी, जपान, चीन आणि अर्थात भारत या देशांकडे उपग्रह प्रक्षेपणाची, अवकाशात उपग्रह पाठवण्याची क्षमता आहे. या सर्व देशांच्या तुलनेत भारताच्या प्रक्षेपक - रॉकेटच्या सहाय्याने अत्यंत स्वस्तात उपग्रह पाठवता येतात, दुस-या शब्दात भारतामार्फत उपग्रह पाठवणे इतर देशांना स्वस्तात पडते. आत्तापर्यत भारताने स्वःताचे सुमारे 75 उपग्रह तर इतर देशांचे तब्बल 170 हुन अधिक उपग्रह अवकाशात पाठवले आहेत. यावरून भारताने अवकाश क्षेत्रात कसा विश्वास कमावला आहे, नाव कमावले आहे हे लक्षात येते. 

फक्त आत्तापर्यंत कमी वजनाचे उपग्रह पाठवण्यासाठी इतर देश भारताकडे येत होते. जीएसएलव्ही मार्क 3 मोहिम यशस्वी झाली तर भविष्यात वजनदार उपग्रह पाठवण्यासाठीसुद्धा इतर देश भारताकडे वळतील.
तसंच भविष्यात क्रायोजेनिक इंजिनची क्षमता वाढवत, प्रक्षेपकात गुणात्मक बदल करत ४ टन पेक्षाही जास्त वजनाचे उपग्रह भुस्थिर कक्षेत पाठवता येणार आहेत. 

भविष्यात भारतीय अतंराळवीर अवकाशात पाठवण्यासाठी जीएसएलव्ही मार्क -३ सारख्या भरभक्कम प्रक्षेपकाची गरज भासणार आहेच. 

१८ डिसेंबर २०१४ ला जीएसएलव्ही मार्क ३ चे उड्डाण झाले होते मात्र त्यामध्ये क्रायोजेनिक इंजिन वापरण्यात आले नव्हते. जीएसएलव्ही मार्क २ पेक्षा कितीतरी वेगळ्या आकाराच्या, अवाढव्य अशा जीएसएलव्ही मार्क -३ या  रॉकेटच्या उभारणीचा, हाताळण्याचा अनुभव यावा यासाठी हे उड्डाण झाले. ( तुलना करण्यासाठी शेवटचा फोटो बघावा ). या उड्डाणात अतंराळवीरांना वाहून नेऊ शकणा-या अतंराळ कुपिचाही वापर करण्यात आला होता.

तेव्हा ५ जूनला जीएसएलव्ही मार्क - ३ चे पहिले परिपुर्ण असे पहिले प्रायोगिक उड्डाण होणार आहे.
ही मोहिम यशस्वी झाल्यास आणखी अशा दोन प्रायोगिक मोहिमा होतील. यांमध्ये यश मिळाले तर जीएसएलव्ही मार्क 3 चा व्यावसायिक वापर सुरू होईल. 

या GSLV MK 3 ने भारताचे अवकाश क्षेत्रातील भवितव्य बदलण्यास मदत होणार आहे, कृत्रिम उपग्रहांच्या जगांत इस्त्रो हनुमान उडी मारणार आहे, ज्याची सुरुवात जूनच्या मोहिमेने होणार आहे.  

तेव्हा इस्रोला नव्या मोहिमेसाठी शुभेच्छा.