पाठीमागे किल्ले जीवधन, नाणेघाट

पाठीमागे किल्ले जीवधन, नाणेघाट

Wednesday, April 18, 2018

अंतराळातील इस्त्रोचा कचरा...

निमित्त चीनचे....

काही दिवसांपूर्वी चीनची अवकाशातील
पहिली प्रयोगशाळा ( spacelab ) टीयॉगोंग - 1 पृथ्वीवर कोसळली. अवकाशातून पृथ्वीवर धडकतांना वातावरणात जळून नष्ट झाली. एक प्रकारे वापरून झालेली, कार्यकाल समाप्त झालेली प्रयोगशाळा अवकाशातील एक प्रकारे कचराच ठरली होती. कारण अशी वस्तू अवकाशातील इतर उपग्रहांना धोकादायक ठरू शकते. इतर उपग्रहांच्या मार्गात आल्यास त्यावर धडकून दोन्ही वस्तूंचे आणखी अगणित तुकडे तयार होण्याची भीती असते. हे तुकडे, असा कचरा वेगाने पृथ्वीभोवती फिरत रहातो. गुरुत्वाकर्षणामुळे पृथ्वीच्या वातावरणात असे तुकडे परतायला काही वर्षे लागू शकतात.

सध्या भारताच्या -इस्त्रोच्या दोन वस्तू खरं तर कचरा म्हणूया पृथ्वीभोवती भ्रमण करत आहेत. एक म्हणजे उष्णतारोधी कवचात अडकलेला IRNSS - 1H उपग्रह तर गेल्या महिन्यात प्रक्षेपित करून अवकाशात संपर्क तुटलेला GSAT - 6A उपग्रह.

रॉकेटच्या - प्रक्षेपकाच्या टोकावर उपग्रह असतो आणि त्याच्या भोवती उष्णतारोधी कवच असते. जेव्हा रॉकेटचा वरचा भाग पृथ्वीच्या वातावरणाबाहेर पोहचतो ( 70 किमी उंचीच्या वर ) तेव्हा निर्वात पोकळी सुरू होते. अशा वेळी वजनदार ( एक टन ) असे उपग्रहाचे संरक्षण करणारे उष्णतारोधी कवच बाजूला होते. मग आणखी उंची गाठल्यावर उपग्रह वेगळा होतो. इस्रोच्या ऑगस्टमधील IRNSS - 1H उपग्रहाच्या मोहिमेत उष्णतारोधी कवच वेगळे झालेच नाही. त्यामुळे अपेक्षित उंची न गाठता उपग्रह हा या कवचातच अडकून पडला. असा उपग्रह आणि कवच असा भाग सध्या पृथ्वीभोवती फिरत आहे. त्यावर शास्त्रज्ञ लक्ष ठेवून आहेत, यापासून अजून तरी कोणाला ( दुसऱ्या उपग्रहांना ) धोका नाही. असं असलं तरी हा भाग अंतराळातील कच-याचाच एक भाग बनला आहे.

तर गेल्या महिन्यातील 29 मार्चच्या मोहिमेत GSAT - 6A हा उपग्रह यशस्वीरीत्या 170 किमी उंचीवर प्रक्षेपित केला गेला. दोन वेळा उपग्रहाचे इंजिन सुरू करत कक्षा साधारण 25,000 ते 35,000 किमी अशी लंबवर्तुळाकार वाढवण्यात आली. मात्र तिस-यांदा कक्षा वाढवण्याचा प्रयत्न केला असता उपग्रहाचा संपर्क तुटला आहे. सुरुवातीला उपग्रहाचे नेमके स्थान शास्त्रज्ञांना मिळत नव्हते. मात्र उपग्रहाचे नेमके स्थान समजले असून पुन्हा उपग्रहाशी संपर्क साधण्याचा प्रयत्न सुरू आहे. जर हे शक्य झाले नाही तर GSAT - 6A उपग्रह अंतराळात पुढील अनेक वर्षे असाच फिरत राहील आणि अंतराळ कच-याचा एक भाग बनेल.

2017 च्या सुरुवातीला इस्रोने एका दमात 104 उपग्रह ( यापैकी 103 हे नॅनो - मायक्रो सॅटेलाईट्स होते, ज्यांचे वजन एक किलोपासून ते 100 किलोपर्यंत होते. एवढे उपग्रह एका दमात सोडण्याचा विश्वविक्रम इस्रोच्या नावावर जमा झाला. एवढेच काय गेली काही वर्षे इस्रो स्वदेशातील असे नॅनो - मायक्रो विविध शैक्षणिक संस्थांचे उपग्रह अवकाशात धाडत आहे. 

हे सर्व उपग्रह छोटे असून कार्यकाल संपल्यावर पुन्हा पृथ्वीच्या वातावरणात प्रवेश करण्याची शक्यता नाही. कारण तशी सोय या उपग्रहांमध्ये नाहिये. काही उपग्रहांमध्ये शेवटपर्यंत इंधन ठेवले जाते, कार्यकाल संपल्यावर असे उपग्रह पृथ्वीच्या वातावरणात प्रवेश करून नष्ट केले जातात. मात्र सर्वच उपग्रहांच्याबाबतीत अशी सोय केल्याचे कोण जाहीर करत नाही.

त्यामुळे पुढील कित्येक वर्षे असे हे मायक्रो, नॅनो तसंच मोठे उपग्रह पृथ्वीभोवती फिरत रहाणार आहेत. 

तेव्हा इस्रोने असा कचरा तयार करण्यात एकप्रकारे हातभार लावत आहे. थोडक्यात अंतराळ कच-यामध्ये इस्रो भर घालत आहे असं म्हंटले तर चुकीचे होणार नाही.

याच विषयावर 2012 मध्ये लिहिलेल्या ब्लॉगमध्ये आणखी माहिती... http://amitjoshitrekker.blogspot.in/2011/07/space-debris.html?m=1


Sunday, December 24, 2017

इस्रोचे नवे वर्ष आणखी दमदार...

इस्रोचे नवे वर्ष आणखी दमदार...

ऑगस्टमध्ये भरवशाच्या PSLV या प्रक्षेपकाच्या मोहिमेत अनपेक्षितपणे आलेल्या अपयशानंतर, चार महिन्यांच्या खंडानंतर, भारतीय अंतराळ संशोधन संस्था म्हणजेच इस्रो पून्हा एकदा नव्या मोहिमांसाठी सज्ज झाली आहे. येत्या तीन महिन्यात म्हणजे जानेवारी - मार्च दरम्यान चार अवकाश मोहिमा इस्रोसाठी अत्यंत महत्त्वाच्या आहेत. 

जानेवारीच्या सुरुवातीला Catrosat - 2 सिरीजमधील आणखी एक उपग्रह PSLV या प्रक्षेपकाच्या सहाय्याने अवकाशात पाठवला जाणार आहे. Catrosat - 2 सिरीजमधील उपग्रहामुळे जमिनीवरील अत्यंत सुस्पष्ट छायाचित्रे घेता येतील ज्याचा नागरी वापराबरोबर सामरिक वापराकरताही - संरक्षण क्षेत्राकरताही उपयोग केला जाणार आहे. विशेष म्हणजे या मुख्य उपग्रहाबरोबर इतर देशांचे तब्बल 28 छोटे उपग्रह पाठवले जाणार आहेत. यापैकी 25 नॅनो आणि 3 मायक्रो सेटलाईट्स - उपग्रह असतील. यामध्ये फिनलँड देश हा भारताचा नवा ग्राहक असणार आहे.

त्यानंतर पुन्हा एकदा PSLV प्रक्षेपकाच्या सहाय्याने IRNSS - 1I हा दिशादर्शक उपग्रह पाठवला जाणार आहे.  हा उपग्रह स्वदेशी मिनी GPS 'नाविक' प्रणालीतील पहिला निकामी झालेल्या IRNSS 1A उपग्रहाची जागा घेणार आहे. त्यामुळे नाविक प्रणाली अधिक परिपूर्ण होणार आहे.

तर त्यानंतर वाढती चॅनेल्सची आणि इंटरनेटची मागणी लक्षात घेता अत्यंत महत्त्वाचा GSAT-6A उपग्रह GSLV - Mk 2 या प्रक्षेपकाच्या सहाय्याने पाठवला जाणार आहे. या उपग्रहामुळे इंटरनेटचा वेग वाढण्यास मदत होणार आहे.

या तीनही मोहिमा जानेवारी ते मार्चच्या सुरुवातीला पूर्ण होणे अपेक्षित आहे.

त्यानंतरची मार्चमधील आणखी एक मोहीम ही फक्त इस्रोच्याच नव्हे तर भारताच्या इतिहासातील एक मैलाचा दगड ठरणारी असेल, जगाचे लक्ष वेधून घेणार आहे ती म्हणजे..चांद्रयान - 2 मोहीम.

या मोहिमेत आपण 2008 प्रमाणे चंद्राभोवती एक यान - उपग्रह पाठवणार आहोत. पण त्यापुढे जात त्या यानातून आपण एक रोबोट चंद्रावर उतरवणार आहोत. एवढचं नाही तर या रोबोटमधून एक छोटा रोव्हर - यांत्रिक गाडी प्रत्यक्ष चंद्रभूमीवर धावणार आहे. याद्वारे चंद्राच्या मातीवर काही प्रयोग करत चंद्राचा अभ्यास करणार आहोत.

अशा मोहिमेमुळे चंद्रावर रोव्हर उतरवणार भारत हा रशिया - अमेरिका - चीन या नंतरचा जगातील चौथा देश ठरणार आहे. 

त्यामुळे नव्या वर्षातील पहिले 3 महिने इस्रोसाठी अत्यंत महत्त्वाचे ठरणार आहेत. 

मंगळयान - 2 मोहिमेच्या तयारीलाही याच 2018 या वर्षात सुरुवात होणार आहे. 

छोटे म्हणजे नॅनो - मायक्रो सॅटेलाईट - उपग्रह ज्याचे वजन एक किलो पासून 50 किलोपर्यंत असते. तेव्हा हे छोटे उपग्रह सोडण्यासाठी काही दिवसांत म्हणजे 7-8 दिवसांत सज्ज होणारा प्रक्षेपक - रॉकेट आपण विकसित करत आहोत ज्याचा खर्चही खूप कमी आहे. हे रॉकेट - प्रक्षेपक 2018मध्ये अवकाशात झेप घेतांना बघायला मिळणार आहे. 

असं असलं तरी नव्या 2018 या वर्षातील मार्च महिना सर्वात जास्त चर्चेत असेल, त्यावेळी फक्त आणि फक्त चांद्रयान - 2 मोहिमेची चर्चा असणार आहे.

Saturday, June 24, 2017

इस्रोचा एक उपग्रह निकामी, नाविक प्रणाली अडचणीत

इस्रोच्या आत्तापर्यंतच्या वाटचालीत हे पहिल्यांदाच घडत आहे. उपग्रह प्रक्षेपित झाल्यावर अपेक्षित कालावधी आधी उपग्रह निकामी झाल्याची इस्रोमध्ये उदाहरणे आहेत. मात्र उपग्रह निकामी झाल्यावर बदली उपग्रह पाठवण्याची वेळ पहिल्यांदाच इस्रोवर आली आहे. 

स्वदेशी मिनी GPS प्रणाली ज्याचे नाव नाविक ( NAVIC - NAVigation with Indian Constellation ) असे ठेवण्यात आले आहे, ज्यामध्ये सात उपग्रह ( IRNSS - 1 A ते G ) भुस्थिर कक्षेत भ्रमण करत आहेत. या सातपैकी पहिला उपग्रह IRNSS - 1A हा तांत्रिक कारणांमुळे निकामी झाला आहे.

एकेकाळी GPS द्वारे माहिती देण्यास अमेरिकेने नकार दिल्यावर भारताने स्वबळावर नाविक प्रणाली विकसित केली आहे. नाविक प्रणाली ही भारतीय उपखंडात म्हणजे भारताच्या सीमेपासून सुमारे 1500 किमी अंतरापर्यंत दिशादर्शक प्रणालीचे काम करते. म्हणजेच या भागातील लष्करी वाहनांना, लढाऊ विमानांना , युद्धनौकांना दिशादर्शनास मदत करते. 

या प्रणाली / व्यवस्थेचा अजून GPS प्रमाणे नागरी वापर सुरू झालेला नाही. येत्या 2018 च्या सुरुवातीपासून या व्यवस्थेचा मोबाईल, सार्वजनिक - खाजगी वाहने, सरकारी - खाजगी विभागांमध्ये वापर सुरू होणार आहे. 

तर नाविक प्रणालीतील पहिला उपग्रह IRNSS 1A जुलै 2013 मध्ये पाठवला होता, या उपग्रहातील तीन पैकी 3 म्हणजे सर्व atomic clock ( अणूमधील कणांची स्पंदने या तत्वावर आधारित घडयाळ ) ज्यामुळे दिशादर्शनास मदत होते, ते एका मागोमाग निकामी झाले आहेत. शब्दशः निकामी म्हणजे त्यापासून मिळणा-या संदेशापासून दिशादर्शन करण्यात अचूकता मिळत नाहीये. उपग्रह मात्र ठणठणीत आहे.

तेव्हा या निकामी झालेल्या IRNSS 1A उपग्रहासाठी बदली उपग्रह  IRNSS 1H हा पाठवला जाणार आहे. त्याची तयारी पूर्ण झाली असून येत्या जुलै - ऑगस्ट महिन्यात PSLV C 39 मोहिमेद्वारे हा बदली उपग्रह अवकाशात धाडला जाणार आहे.

नाविकच्या प्रत्येक उपग्रहात प्रत्येकी 3 atomic clock आहेत. यापैकी पहिल्यातले तीनही निकामी झाले आहेत. पण त्यात आता आणखी दोन उपग्रहातील प्रत्येकी एक atomic clock मध्ये बिघाड झाल्याचे स्पष्ट झाले आहे. मात्र दोन atomic clock वर उपग्रह दिशादर्शनाचे काम करू शकतो त्यामुळे इतर दोन उपग्रह सोपवलेली कामगिरी पार पाडत आहेत. मात्र या धड्यामुळे इस्रो आता आणखी 2 उपग्रह ( ज्याला राखीव - stand by म्हणूयात ) येत्या काळात अवकाशात पाठवणार आहेत.

यामुळे येत्या काही महिन्यात नाविक प्रणालीतील ( सर्व उपग्रह गृहीत धरले तर ) उपग्रहांची संख्या 11 होणार आहे. 

दिशादर्शन प्रणालीसारख्या उपग्रहांच्या शृंखलेमध्ये राखीव उपग्रह दिमतीला ठेवले जातात. रशियाच्या गॅलिलियो ( GPS च्या ताकदीची प्रणाली ) सारख्या उपग्रहांच्या शृंखलेत अशीच समस्या निर्माण झाली होती. त्यावर राखीव उपग्रहांच्या सहाय्याने तोडगा काढला गेला. 

महत्त्वाचे म्हणजे इस्रोची स्वदेशी मिनी GPS प्रणालीतील पहिला उपग्रह जुलै 2013 ला अवकाशात धाडला तर सातवा एप्रिल 2016 मध्ये. आता या उपग्रहांच्या पूर्ण व्यवस्थेला एक वर्ष झाले असतांना नाविक अजून चाचण्यांच्याच पातळीवर आहे. भले त्याचा लष्करी वापर सुरू झाला असला तरी नाविकमध्ये तांत्रिक समस्यां येणे हे लष्करासाठी धोकादायकच आहे. या प्रणालीचा प्रत्यक्ष नागरी वापर सुरू व्हायला 2018 उजाडणार आहे. 

एकीकडे उपग्रह प्रक्षेपणामध्ये यशाची चढती कमान गाठणा-या इस्रोला ' नाविक ' मधील निकामी उपग्रहांमुळे एक वेगळीच डोकेदुखी निर्माण झाली आहे. बहुमूल्य अशा एका उपग्रहाची किंमत ही 120 कोटींच्या घरांत आहे. तसंच असा उपग्रह पाठवण्यासाठी पुन्हा उपग्रहाच्या किंमतीपेक्षा जास्त असा सुमारे 150 कोटी खर्च येतो.

तेव्हा ही तांत्रिक समस्या लवकरात लवकर दूर करत नाविक प्रणाली दोषमुक्त कशी होते, ही सेवा सर्वसामान्यांच्या आवाक्यात कधी आणली जाते हे बघणे महत्त्वाचे ठरणार आहे, ते इस्रोच्या प्रतिष्ठेचेही ठरणार आहे. 

Saturday, May 27, 2017

इस्रोच्या हनुमान उडीची नांदी ५ जूनला.....




जूनचा पहिला आठवडा ( पाच जून ) हा दिवस भारतीय अंतराळ संशोधन संस्था म्हणजेच इस्त्रोसाठी अत्यंत महत्त्वाचा असणार आहे. या दिवशी जीएसएलव्ही मार्क - ३ ( GSLV MK 3 ) हे प्रक्षेपक म्हणजेच रॉकेट GSAT -19 हा ३.२ टन वजनाचा उपग्रह अवकाशात भुस्थिर कक्षेसाठी प्रक्षेपित करणार आहे. या उड्डाणाचे काय वैशिष्ट्य आहे ते बघुया.

देशात वाहिन्यांची - चॅनेलची, इंटरनेट सेवेची, टेलिमेडिसीन, हवामानाबद्द्लच्या अपडेटची, संरक्षणदृष्ट्या संदेशवहनासाठी, आपत्कालीन व्यवस्थापनासाठी भुस्थिर उपग्रहांची मागणी दिवसेंदिवस वाढत आहे. हे भुस्थिर उपग्रह पृथ्वीपासून सुमारे ३६ हजार किमी एवढ्या उंचीवरुन पृथ्वीभोवती भ्रमण करत असतात. या उंचीवरुन फिरणारा उपग्रह जेव्हा पृथ्वीच्या परिवलन गतीबरोबर म्हणजेच पृथ्वी स्वत:भोवती फिरतांना ज्या वेगाने फिरते त्या वेगाशी समांतर फिरतो तेव्हा तो उपग्रह सतत त्याच जागी भासतो. 

अशा उपग्रहांवर जेवढी कामगिरी जास्त तेवढे ते अधिक वजनाचे, आकाराने मोठे असतात. साधारण जास्त कार्यकाल आणि जास्त कामगिरी सोपवलेल्या उपग्रहांचे वजन हे सध्याच्या काळात ३ टनापेक्षा जास्त आहे. 
भारताकडे सध्या दोन प्रकारचे प्रक्षेपक - रॉकेट आहेत जे उपग्रह प्रक्षेपित करत आहेत. 

भारताचा ज्या प्रक्षेपकावर सर्वात जास्त भरवसा आहे आणि ज्या प्रक्षेपकाने सलग 37 मोहिमा यशस्वी केल्या आहेत त्याचे नाव आहे पीएसएलव्ही - PSLV. पीएसएलव्ही या प्रक्षेपकाचा कमी उंचीपर्यंत म्हणजे 900 किमी उंचीपर्यंत कमी वजनाचे उपग्रह सोडण्यात हातखंडा आहे. तर भुस्थिर कक्षेपर्यंत पीएसएलव्ही जास्तीत जास्त ( फक्त ) १४०० किलो म्हणजेच १.४ टन वजनाचे उपग्रह वाहून नेऊ शकते.

जीएसएलव्ही मार्क - १,  जे आकाराने आणि वजनाने पीएसएलव्ही पेक्षा मोठे आहे, ज्यामध्ये रशियाचे क्रायोजेनिक इंजिन आपण वापरले , ते प्रक्षेपक भुस्थिर कक्षेपर्यंत १९०० किलो वजनाचा उपग्रह वाहून नेऊ शकत होते.

जीएसएलव्ही मार्क - २ प्रक्षेपक, ज्यामध्ये स्वदेशी बनावटीचे क्रायोजेनिक इंजिन वापरले गेले आणि नुकतंच या प्रक्षेपकाने दक्षिण आशियाई उपग्रह यशस्वरित्या सोडत सलग ४ मोहिमा य़शस्वी केल्या, ते प्रक्षेपक भुस्थिर कक्षेपर्यंत २२०० किलो वजनाचा उपग्रह वाहून नेऊ शकते.

म्हणजेच २.२ टन वजनापेक्षा जास्त उपग्रह जर भारताला अवकाशात पाठवायचा असेल तर विदेशी अवकाश संस्थांची मदत घ्यावी लागते. सध्या आपण युरोपियन स्पेस एजन्सीच्या सहाय्याने २.२ टन वजनापेक्षा जास्त वजनाचे उपग्रह अवकाशात धाडतो.

जेव्हा जेव्हा विदेशातील प्रक्षेपकाच्या सहाय्याने आपला उपग्रह पाठवला जातो त्या प्रक्षेपणासाठी ४५० कोटींपेक्षा कितीतरी जास्त रुपये मोजावे लागतात. हेच जर स्वदेशी प्रक्षेपण असेल तर पीएसएलव्हीच्या सहाय्याने अंदाजे १५० कोटी तर जीएसएलव्ही मार्क २ च्या सहाय्याने अंदाजे २२० कोटी रुपये एवढा खर्च येतो. 

थोडक्यात स्वदेशी प्रक्षेपण हे आपल्यासाठी अत्यंत स्वस्तात ठरते. आपले बहुमूल्य विदेशी चलन वाचते. 

म्हणूनच जीएसएलव्ही मार्क - ३ चे उड्डाण महत्त्वाचे ठरणार आहे. कारण यामुळे भारत थेट ४ टन म्हणजेच ४००० किलो वजनाचे उपग्रह भुस्थिर कक्षेत पाठवू शकणार आहे. यामुळे विदेशातून होणारा उपग्रह प्रक्षेपणाचा खर्च वाचेलच पण त्यापेक्षा महत्त्वाचे म्हणजे वजनदार उपग्रह विशेषतः संरक्षणासाठी आवश्यक असलेले बहुउपयोगी उपग्रह पाठवतांना दुस-या देशांवर अवलंबून रहावे लागणार नाही. 

या जीएसएलव्ही मार्क - ३ प्रक्षेपकामध्ये - रॉकेटमध्ये स्वदेशी बनावटीचे ( जीएसएलव्ही मार्क - २ मध्ये वापरलेल्या क्रायोजेनिक इंजिनपेक्षा ) अधिक शक्तिशाली असे २७ टन वजनाचे क्रायोजेनिक इंजिन वापरले जाणार आहे हे विशेष. या जीएसएलव्ही मार्क -३ चे पहिले प्रायोगिक उड्डाण पाच जूनला आहे. त्यामुळे ५ जून हा दिवस भारतासाठी - इस्त्रोसाठी अत्यंत महत्त्वाचा ठरणार आहे. 

हे उड्डाण यशस्वी झाल्यास भविष्यात कोणत्याही उपग्रह प्रक्षेपणासाठी भारताला दुस-या देशांवर अवलंबून रहावे लागणार नाही. जड / वजनदार उपग्रह वाहून नेण्याची क्षमता इस्रो मिळणार आहे. 

जगात अमेरिका, रशिया, युरोपियन स्पेस एजन्सी, जपान, चीन आणि अर्थात भारत या देशांकडे उपग्रह प्रक्षेपणाची, अवकाशात उपग्रह पाठवण्याची क्षमता आहे. या सर्व देशांच्या तुलनेत भारताच्या प्रक्षेपक - रॉकेटच्या सहाय्याने अत्यंत स्वस्तात उपग्रह पाठवता येतात, दुस-या शब्दात भारतामार्फत उपग्रह पाठवणे इतर देशांना स्वस्तात पडते. आत्तापर्यत भारताने स्वःताचे सुमारे 75 उपग्रह तर इतर देशांचे तब्बल 170 हुन अधिक उपग्रह अवकाशात पाठवले आहेत. यावरून भारताने अवकाश क्षेत्रात कसा विश्वास कमावला आहे, नाव कमावले आहे हे लक्षात येते. 

फक्त आत्तापर्यंत कमी वजनाचे उपग्रह पाठवण्यासाठी इतर देश भारताकडे येत होते. जीएसएलव्ही मार्क 3 मोहिम यशस्वी झाली तर भविष्यात वजनदार उपग्रह पाठवण्यासाठीसुद्धा इतर देश भारताकडे वळतील.
तसंच भविष्यात क्रायोजेनिक इंजिनची क्षमता वाढवत, प्रक्षेपकात गुणात्मक बदल करत ४ टन पेक्षाही जास्त वजनाचे उपग्रह भुस्थिर कक्षेत पाठवता येणार आहेत. 

भविष्यात भारतीय अतंराळवीर अवकाशात पाठवण्यासाठी जीएसएलव्ही मार्क -३ सारख्या भरभक्कम प्रक्षेपकाची गरज भासणार आहेच. 

१८ डिसेंबर २०१४ ला जीएसएलव्ही मार्क ३ चे उड्डाण झाले होते मात्र त्यामध्ये क्रायोजेनिक इंजिन वापरण्यात आले नव्हते. जीएसएलव्ही मार्क २ पेक्षा कितीतरी वेगळ्या आकाराच्या, अवाढव्य अशा जीएसएलव्ही मार्क -३ या  रॉकेटच्या उभारणीचा, हाताळण्याचा अनुभव यावा यासाठी हे उड्डाण झाले. ( तुलना करण्यासाठी शेवटचा फोटो बघावा ). या उड्डाणात अतंराळवीरांना वाहून नेऊ शकणा-या अतंराळ कुपिचाही वापर करण्यात आला होता.

तेव्हा ५ जूनला जीएसएलव्ही मार्क - ३ चे पहिले परिपुर्ण असे पहिले प्रायोगिक उड्डाण होणार आहे.
ही मोहिम यशस्वी झाल्यास आणखी अशा दोन प्रायोगिक मोहिमा होतील. यांमध्ये यश मिळाले तर जीएसएलव्ही मार्क 3 चा व्यावसायिक वापर सुरू होईल. 

या GSLV MK 3 ने भारताचे अवकाश क्षेत्रातील भवितव्य बदलण्यास मदत होणार आहे, कृत्रिम उपग्रहांच्या जगांत इस्त्रो हनुमान उडी मारणार आहे, ज्याची सुरुवात जूनच्या मोहिमेने होणार आहे.  

तेव्हा इस्रोला नव्या मोहिमेसाठी शुभेच्छा.


Friday, February 10, 2017

15 फेब्रुवारीला इस्रो 104 उपग्रह प्रक्षेपित करत विश्वविक्रम करणार

15 फेब्रुवारीला इस्रो / भारत एका दमात 104 उपग्रह पाठवत विश्वविक्रम करणार

15 फेब्रुवारीला भारतीय अंतराळ संशोधन संस्था म्हणजेच इस्रो एका दमात ( प्रक्षेपणात ) 104 उपग्रह सोडण्याचा जागतिक विक्रम करणार आहे.

पुढच्या आठवड्यात बुधवारी सकाळी 9.28 मिनिटांनी श्रीहरिकोटा हुन इस्रोचे अत्यंत भरवशाचे प्रक्षेपक PSLV च्या PSLV C 37 द्वारे ही मोहीम पार केली जाणार आहे.

या प्रक्षेपणात पृथ्वीची अत्यंत उत्कृष्ट छायाचित्रे काढणारा 714 किलो वजनाचा Cartosat 2 नावाचा उपग्रह पाठवला जाणार आहे.

सुमारे 4.7 किलो वजनाचे अमेरिकेतील खाजगी कंपनीचे एकूण 96 उपग्रह ( नॅनो सॅटेलाईट्स ), तर इस्त्राईल ,कझाकिस्तान, युएई, नैदरलँड, स्वित्झर्लंड देशांचे एक ते 4 किलो वजनाचे प्रत्येकी एक उपग्रह सोडले जाणार आहेत. या सर्व परदेशातील nano satellites 1चे एकूण वजन हे 644 किलो असणार आहे.

तर भारताचे सुमारे 10 किलो वजनाचे INS 1A आणि INS 1B हे दोन उपग्रह सोडले जाणार आहे.

मोहीम यशस्वी झाली तर PSLV प्रक्षेपकाची सलग 36 वी यशस्वी व्यावसायिक मोहीम असणार आहे.

अशा एकूण 104 उपग्रहांचे वजन 1378 किलो असणार आहे.

रशियाने 2014 च्या जुलै महिन्यात एकाच वेळी 37 उपग्रह प्रक्षेपित करण्याचा विश्व विक्रम केला होता.

इस्रो / भारत आता विश्वविक्रम करण्यासाठी सज्ज झाला आहे.

विशेष म्हणजे 104 उपग्रह सामावून घेणारा , पकडून ठेवणारा भलामोठा adopter इस्रोने तयार केला आहे. 505 किमी अंतरावर पोहचल्यावर ठराविक सेंकदांनी हे सर्व उपग्रह या adopter पासून वेगळे होतील. प्रत्येक उपग्रह वेगळा होतांना काही सेकंदांचा कालावधी ठेवला गेला असल्याने उपग्रहांची टक्कर होणार नाही हे विशेष. तेव्हा उपग्रहांचा जथ्था अवकाशात पोहचल्यावर 104 उपग्रहांना वेगळे करत नियोजित कक्षेत पोहचवण्याचे खरे आव्हान इस्रोपुढे असणार आहे.