पाठीमागे किल्ले जीवधन, नाणेघाट

पाठीमागे किल्ले जीवधन, नाणेघाट

Friday, February 10, 2017

15 फेब्रुवारीला इस्रो 104 उपग्रह प्रक्षेपित करत विश्वविक्रम करणार

15 फेब्रुवारीला इस्रो / भारत एका दमात 104 उपग्रह पाठवत विश्वविक्रम करणार

15 फेब्रुवारीला भारतीय अंतराळ संशोधन संस्था म्हणजेच इस्रो एका दमात ( प्रक्षेपणात ) 104 उपग्रह सोडण्याचा जागतिक विक्रम करणार आहे.

पुढच्या आठवड्यात बुधवारी सकाळी 9.28 मिनिटांनी श्रीहरिकोटा हुन इस्रोचे अत्यंत भरवशाचे प्रक्षेपक PSLV च्या PSLV C 37 द्वारे ही मोहीम पार केली जाणार आहे.

या प्रक्षेपणात पृथ्वीची अत्यंत उत्कृष्ट छायाचित्रे काढणारा 714 किलो वजनाचा Cartosat 2 नावाचा उपग्रह पाठवला जाणार आहे.

सुमारे 4.7 किलो वजनाचे अमेरिकेतील खाजगी कंपनीचे एकूण 96 उपग्रह ( नॅनो सॅटेलाईट्स ), तर इस्त्राईल ,कझाकिस्तान, युएई, नैदरलँड, स्वित्झर्लंड देशांचे एक ते 4 किलो वजनाचे प्रत्येकी एक उपग्रह सोडले जाणार आहेत. या सर्व परदेशातील nano satellites 1चे एकूण वजन हे 644 किलो असणार आहे.

तर भारताचे सुमारे 10 किलो वजनाचे INS 1A आणि INS 1B हे दोन उपग्रह सोडले जाणार आहे.

मोहीम यशस्वी झाली तर PSLV प्रक्षेपकाची सलग 36 वी यशस्वी व्यावसायिक मोहीम असणार आहे.

अशा एकूण 104 उपग्रहांचे वजन 1378 किलो असणार आहे.

रशियाने 2014 च्या जुलै महिन्यात एकाच वेळी 37 उपग्रह प्रक्षेपित करण्याचा विश्व विक्रम केला होता.

इस्रो / भारत आता विश्वविक्रम करण्यासाठी सज्ज झाला आहे.

विशेष म्हणजे 104 उपग्रह सामावून घेणारा , पकडून ठेवणारा भलामोठा adopter इस्रोने तयार केला आहे. 505 किमी अंतरावर पोहचल्यावर ठराविक सेंकदांनी हे सर्व उपग्रह या adopter पासून वेगळे होतील. प्रत्येक उपग्रह वेगळा होतांना काही सेकंदांचा कालावधी ठेवला गेला असल्याने उपग्रहांची टक्कर होणार नाही हे विशेष. तेव्हा उपग्रहांचा जथ्था अवकाशात पोहचल्यावर 104 उपग्रहांना वेगळे करत नियोजित कक्षेत पोहचवण्याचे खरे आव्हान इस्रोपुढे असणार आहे.

Tuesday, February 7, 2017

दखल न घेतली गेलेली एक exit....


हेरॉल्ड रोसेन या अवकाश क्षेत्राशी संबंधित electrical engineer चे नुकतेच म्हणजे 30 जानेवारी 2017 ला निधन झाले. खरं तर हे नाव किंवा या घटनेची माहिती सेकंदाच्या काट्यावर धावणा-या सध्याच्या जगांत माहिती होण्याचे काहीही कारण नाही. मात्र या व्यक्तिने केलेल्या कामामुळे सध्या जग धावत आहे, गतिमान झाले आहे, माहितीपूर्ण झालेले आहे असे ठामपणे म्हणावे लागेल. कारण या व्यक्तिला भुस्थिर उपग्रह ( geostationary satellite ) आणि संदेशवहन उपग्रह ( communication satellite ) यांचे जनक म्हणुन ओळखले जाते. 

सध्या पृथ्वीभोवती 600 पेक्षा जास्त भुस्थिर उपग्रह भ्रमण करत आहेत. या उपग्रहांमुळे टीव्ही बघता येतो, रेडियो संदेश पाठवता येतात , हवामानाची माहिती मिळते, इंटरनेट प्रभावीपणे वापरता येते, जगात कोठेही कधीही satellite फोन कॉलने बोलता येते, संरक्षण -  सामरिक क्षेत्राकरता प्रभावी वापर करता येतो. हे उपग्रह नसतील तर सध्याच्या भाषेत जग हे अश्मियुगीन काळात किंवा 1950 च्या काळांत थेट पोहचेल.

असे उपग्रह प्रत्यक्षात आणण्याचे काम  हेरॉल्ड रोसेन या महान व्यक्तिने केले आहे. तेव्हा त्यांच्या exit ची फारशी दखल घेतली गेली नाही हे दुर्देव.  

4 एप्रिल 1957 ला सोव्हिएत रशियाने स्फुटनिक हा पहिला कृत्रिम उपग्रह अवकाशात धाडत जगाला हादरा दिला. या पहिल्या कृत्रिम उपग्रहावर विशिष्ट तंरगलांबीचे संदेश पाठवण्याचे उपकरण बसवले होते. यामुळे उपग्रह डोक्यावरुन जात असतांना संदेश ग्रहण करणा-या साध्या प्राथिमक उपकरणांद्वारे कोणलाही संदेश ऐकता येईल ( आणि रशियाच्या सामर्थ्याची - क्षमतेची कल्पना येईल ) अशी तजवीज रशियाने करुन ठेवली होती.

मात्र यामुळे जगांत पुढच्या काळांत कशी संपर्क यंत्रणा कार्यान्वित करता येईल याचे चित्रच हेरॉल्ड रोसेन यांच्यापुढे उभे राहिले आणि त्या्नी तात्काळ त्यावर काम करायला सुरुवात केली.

त्य़ाकाळी म्हणजे 1960 च्या सुमारास दोन खंडांदरम्यान फोन कऱणे हे काहीसे त्रासदायक प्रकरण होते. विशेषतः दोन खंडांमध्ये समुद्राखालून जरी टेलिफोन वायर टाकण्यात आल्या असल्या तरी अनेकदा तांत्रिक अडचणी येत होत्या. त्यावेळी ऐन भरांत असलेले शीत युद्ध लक्षात घेता रेडियो सिग्नल यंत्रणा हा काही सुरक्षीत मार्ग नव्हता.  त्यामध्येही तांत्रिक अडचणी अनेक होत्याच.

तेव्हा पृथ्वीच्या दोन टोकांमध्ये उपग्रहांच्या माध्यमातून संदेशवहन करणे हे कोणत्याही अडणींशिवाय करणे शक्य होणार असल्याचं हेरॉल्ड रोसेन यांच्या लक्षात आले.

20 मार्च 1926 ला जन्मलेले हेरॉल्ड रोसेन यांनी electrical engineer ची पदवी घेतली, तत्कालिन परिस्थितीमुळे दुस-या महायुद्धात कामही केले. त्यानंतर 1951 च्या सुमारास Hughes Aircraft कंपनीत नोकरीला लागले. विमानविरोधी क्षेपणास्त्र आणि रडारची क्षमता वाढवणे यांवर काम करायला सुरुवात केली.

स्पुटऩिक उपग्रह प्रकरण नंतर हेरॉल्ड रोसेन यांनी संदेशवहन उपग्रहांची संकल्पना कंपनीसमोर मांडली. पृथ्वीच्या भोवती पृथ्वीच्या वेगाने फिरणारा उपग्रह असावा. तो उपग्रह पृथ्वीवरुन स्थिर भासेल एवढ्या उंचीवर असावा. ( geosynchronous कक्षा ). यामुळे त्या उपग्रहाने पाठवलेले संदेश हे पृथ्वीच्या अर्ध्या भागांवर सहज 
प्रक्षेपित करता येतील अशी संकल्पना हेरॉल्ड रोसेन मांडली. भुस्थिर उपग्रहाची संकल्पना मांडली. एवढंच नाही तर 24 किलो वजनाच्या सोलर पॅनेल असलेला, संदेशाची देवाण घेवाण करू शकेल अशा उपग्रहाची प्रतिकृतीही तयार केली. कंपनी प्रमुखांनी ही कल्पना तात्काळ उचलून धरली आणि नासापुढे याबाबात प्रस्ताव ठेवला. त्यावेळी नासाही याच संपकल्पनेवर काम करत होती. तेव्हा नासाने तात्काळ पाठिंबाही दिला, आर्थिक मदत देऊ केली.

मग हेरॉल्ड रोसेन यांनी आणखी दोन साथिदारांना
बरोबर घेत ही संकल्पना प्रत्यक्षात आणली. रोसेन यांच्या टीमने पृथ्वीभोवती पृथ्वीच्या वेगाने फिरू शकेल, संदेश प्रक्षेपित करू शकेल, संदेशची देवाणघेवाण करू शकेल असा synchronous communication satellite म्हणजेच Syncom उपग्रह तयार केला.

नासाने Syncom -1 हा उपग्रह 14 फेब्रुवारी 1963 ला geosynchronous कक्षेत सोडला. मात्र हा उपग्रह तांत्रिक समस्येमुळे निकामी झाला. मात्र 62 जुलै 1963 ला Syncom 2 उपग्रह प्रक्षेपित केला. या उपग्रहाने जगातील पहिले satellite फोनचे संभाषण झाले. अमेरिकेचे राष्ट्राध्यक्ष केनेडी यांनी नायजेरियाच्या पंतप्रधानांशी उपग्रहाद्वारे संभाषण केले. नासाने Syncom 3 हा उपग्रह 19 ऑगस्ट 1964 ला प्रक्षेपित केला. या उपग्रहाद्वारे जगातील पहिले live उपग्रह टीव्ही प्रक्षेपण झाले. ऑक्टोबरमधील टोकियो ऑलंपिक खेळांचे थेट प्रक्षेपण या उपग्रहामुळे झाले.  दोन खंडांमध्ये कोणताही अडथळा ने येता टीव्ही प्रक्षेपण झाले. जगभरातील लोकांना हे खेळ घरबसल्या बघता आला. ही घटना जगातील तांत्रिक बदलांच्या घडामोडींच्या इतिहासात एक मैलाचा दगड मानली जाते.     

यानंतर अमेरिका आणि रशिया या दोन बलाढ्य देशांनीच
काय अनेक देशानी मग विविध क्षमतेचे भुस्थिर उपग्रह बनवत टीव्ही प्रक्षेपण हि सर्वसामान्य गोष्ट बनवली. जगात टीव्ही घरोघरी पोहचण्यास, नवे मनोरंजनाचे - माहितीचे दालन उघडण्यास मदत झाली आणि जगाचा चेहरामोहरा बदलला. 

भुस्थिर उपग्रहामुळे संबंधित देशाला हवामानाचे ताजे अपडेट्स मिळू लागले. लष्करी वापरामुळे सैन्यदलामध्ये अविरत संदेशवहन शक्य झाले. इंटरनेटचा अविरत वापर करणेही शक्य होत आहे. नागरी वापर करत नागरीकांना विविध सेवा देणे शक्य होत आहे. दुर्गम भागात टेली मिडीसीन सारख्या सुविधा देणे शक्य झाले आहे. भुस्थिर उपग्रहांशिवाय जगाची कल्पनाच करणेच सध्या अशक्य आहे. 

हेरॉल्ड रोसेन हे नाव म्हणूनच जगात सुवर्णाक्षरांनी लिहिले गेले होते - आहे. त्यांच्या जाण्याच्या निमित्ताने त्यांची ओळख, कार्याची महती सर्वांना  व्हावी म्हणून हा नसता ब्लॉगचा खटाटोप. 

Friday, February 3, 2017

विनाशापासून फक्त 2.30 मिनिट जवळ...



Bulletin Of Atomic Scientist या अमेरिकेतील प्रसिद्ध मासिकने नुकतीच Dooomsday Clock या घडाळ्यातील वेळ अर्ध्या मिनिटाने घटवत 2.30 मिनिट पर्यंत नेली, म्हणजेच 12 ला 2.30 मिनिटे बाकी - इथपर्यंत मिनिट काटा आणून ठेवला. गेल्या 63 वर्षातील सर्वात निचांकी वेळ - स्थिती ठरली आहे. जगात राष्ट्रवादाबद्दल वाढत चाललेली अतिरेकी विचारसरणी, डोनाल्ड ट्रम्प यांनी अणू बॉम्बच्या शस्त्रसाठ्याबद्दल व्यक्त केलेले विचार आणि वातावरणातील बदल यावर शास्त्रज्ञांनी मांडलेल्या विचारांबाबत डोनाल्ड ट्रम्प यांच्या प्रशासकीय विभागांनी दाखवलेली असमर्थता... यामुळे doomsday clock हे आणखी अर्ध्या मिनिटाने कमी करत 12 च्या जवळ 2.30 मिनिट पर्यंत सरकवण्यात आले. हा एक जगाला मोठा धोका देणारा जणू भोंगाच या घडाळ्याने वाजवला असे म्हंटले तर ते चुकीचे ठरणार नाही.

काय आहे doomsday clock ?
1945 ला अणुबॉम्बचा वापर प्रत्यक्ष युद्धात झाल्यावर आपण जगापूढे नेमके काय पान वाढून ठेवले आहे याचा साक्षात्कार - कल्पना - भान हे अणुबॉम्ब बनवणा-या Manhattan प्रकल्पामध्ये काम करणा-या काही शास्त्रज्ञांना आले. अणुऊर्जा नियंत्रणाबाहेर गेली तर काय होऊ शकते, या सुप्त ताकदीचे धोके काय आहेत हे प्रत्यक्ष लक्षात आल्यावर शास्त्रज्ञांना धक्काच बसला. एवढंच नाही तर अणुबॉम्ब तयार होण्याची अत्यंत खार्चीक प्रक्रिया, लागणारे उच्च प्रशिक्षित मनुष्यबळ, कालावधी यांमुळे एका शस्त्राबरोबरच तयार झालेल्या एका पांढरा अजस्त्र हत्तीच्या व्यापाची कल्पनाही आली.

तेव्हा या प्रकल्पातील काही शास्त्रज्ञ एकत्र आले आणि अणुऊर्जेबद्दल ( नव्या राक्षसाबद्दल ) ची माहिती समाजापूढे सोप्या वैज्ञानिक भाषेत ठेवावी असा निर्णय त्यांनी घेतला. यासाठी bulletin of atomic scientist हे मासिक काढण्याचा निर्णय घेतला. 1947 च्या पहिल्याच अंकात या मासिकाच्या पृष्ठभागावर एक घड्याळ दाखवले ज्यामध्ये 12 च्या जवळ मिनिट काटा सात मिनिट अंतरावर दाखवण्यात आला.

याचा अर्थ हा की 12 वाजता सर्वनाश ( doomsday ) होणार आहे आणि यापासून जग हे 7 मिनिटे हे दूर आहे. त्यावेळी 1947 ला सुरु झालेले शीतयुद्ध,  तेव्हा अमेरिके सारख्या एकमेव देशाकडे असणारे जगातील सर्वात महाभयानक अणुबॉम्बचे अस्त्र, यांमुळे आक्रमक झालेली अमेरिका, अस्वस्थ सोव्हिएत रशिया...तेव्हा या सर्वांमुळे जग विनाशापासून 7 मिनिटे दूर असल्याचा सांकेतिक संदेश शास्त्रज्ञ या घडाळ्याच्या माध्यमातून देत होते, त्यांनी तो दिला.

खरं तर doomsday clock हे एक जागतिक संकटाची माहिती देणारे, जागतिक शांततेची / अशांततेची स्थिती दर्शवणारे एक प्रतिकात्मक घड्याळ आहे. या घड्याळ्यात 12 वाजता सर्वनाश होणार असे प्रतिकात्मक संगितले आहे. तर घडाळ्यातील मिनिट काटा 12 च्या म्हणजेच सर्वनाशाच्या किती जवळ येऊन ठेपला आहे, सर्वनाशाला किती वेळ बाकी आहे याची माहिती देतो.

bulletin of atomic scientist चे वैज्ञानीक वर्षातून दोनदा भेटतात आणि जागतिक परिस्थितीचा आढावा घेत मिनिट काट्याची स्थिती बदलवण्याबाबत निर्णय घेतात. किंवा एखादी घटना म्हणजे छोट्या युद्धासारखी घटना, 9/11 सारखा अतिरेकी हल्ला, जगावर प्रभाव टाकणा-या व्यक्तीचा मृत्यू.... अशा प्रमुख घटना लक्षात घेऊन मिनिट काट्याबाबत निर्णय घेतला जातो.


Doomsday Clock ची स्थित्यंतरे
1947 ला मिनिट काटा हा 12 या वळेपासून 7 मिनिट  
दूर होता म्हणजेच 12 ला 7 कमी होते. 1949 ला सोव्हिएत रशियाने घेतलेल्या पहिल्या अणूबॉम्ब चाचणीनंतर हा मिनिट काटा चार मिनिटांनी कमी करत 12 पासून 3 मिनिट अंतरापर्यंत आणून ठेवला. कारण जगात ख-या अर्थाने जगात शीतयुद्धाने जोर पकडला होता.

सूर्यामध्ये जी अणूस्पंदने होत अणूस्फोट होत असतात, तीच प्रक्रिया अमेरिकेने अणू बॉम्बच्या चाचणीद्वारे 1952 ला करून दाखवली . एवढेच नाही तर विविध क्षमतांच्या अणूबॉम्बच्या चाचण्यांची मालिका यशस्वी केली.  त्यामुळे पुन्हा एकदा doomsday clock एका मिनिटाने घटवत 2 मिनिट पर्यंत आणले गेले.  जग विनाशापासून 2 मिनिट वर येऊन ठेपले असा त्याचा अर्थ होता. या घड्याळानुसार जग धोक्याच्या पातळीवर सर्वात जवळ आले होते.

1962 चा क्युबाचा क्षेपणास्त्र पेचप्रसंग हा फक्त काही दिवसांत खरं तर तासांत संपला. जगाने सुटकेचा निश्वास टाकला.त्यामुळे घड्याळ बदवण्याची वेळच आली नाही.

अशी स्थित्यंतरे 1991 पर्यंत कमी अधिक प्रमाणात सुरु होती. 1991 ला सोव्हिएत रशियाचे विघटन झाल्याने शीत युद्ध संपले आणि doomsday clock ने निश्वास टाकला आणि मिनिट काटा तब्बल 17 मिनिटवर येऊन स्थिरावला.  म्हणजेच 12 ला 17 मिनिटे कमी.

खरं तर शीत युद्ध संपल्याने अणू बॉम्ब / हल्ल्याची शक्यता संपल्यातच जमा होती. मात्र एव्हाना पर्यावरण बदलाचा नवा राक्षस जगासमोर येऊन ठेपला होता.

जागतिक पर्यावरण परिषदा, सत्ता गाजवू पहाणा-या राष्ट्रांच्या भूमिका, इंधनाचा वाढता वापर, बदलते हवामान, वारंवार येणारा दुष्काळ - पूर, या सर्वांमुळे प्रभावित होणारी अर्थव्यवस्था...यांमुळे bulletin of atomic scientist च्या शास्त्रज्ञांनी पर्यावरण हा विषय गांभीर्याने घ्यायला सुरुवात केली आणि मग पुन्हा मिनिट काटा हा 12 च्या दिशेने सरकायला सुरुवात झाली.


सध्या घड्याळाचा मिनिट काटा कोठे आहे ??
जानेवारी 2017 ला अमेरिकेत सत्तांतर झाल्यावर bulletin of atomic scientist च्या वैज्ञानिकांनी घड्याळाची स्थिती ठरवण्याबाबत बैठक घेतली आणि मिनिट काटा हा आधीच्या वेळेने अर्धा मिनिट कमी करत 12 ला 2.30 मिनिट बाकी असतांना येऊन ठेवला.

1947 पासूनची ही दुस-या क्रमांकाची, 12 या वेळेपासून सर्वाधिक कमी वेळ असलेली स्थिती ठरली आहे.
याचा स्पष्ट अर्थ हा आहे की वाचाळ अशा डोनाल्ड ट्रम्प यांनी सत्ताग्रहण केल्यावर जग अधिकच संकटाच्या खाईत लोटले गेले आहे. हा संदेश तोही दस्तुरखुद्द अमेरिकेमधल्याच bulletin of atomic scientist या मासिकाने दिला आहे हे विशेष.


आता पूढे काय ??
अमेरिकेच्या अध्यक्षपदाची निवडणूक जिंकल्यावर पण शपध घेण्याच्या आधी डोनाल्ड महाशयांनी नौदलाची आणि अणू बॉम्ब साठ्याची संख्या वाढवणार असल्याचे जाहीरच करून टाकले. अमेरिकेच्या अवाढव्य नौदलाचा ताफा 250 वरून दुप्पट नेण्याचा मानस डोनाल्ड यांनी बोलून दाखवला. थोडक्यात त्यांची युद्धपिपासू भूमिकाच यावरून स्पष्ट झाली.

यामुळे जगात विचारवंत, बुद्धिजीव वर्गाच्या जवाबदारीमध्ये वाढ झाली आहे. जागतिक शांतता धोक्यात येणार अशी पावले - निर्णय डोनाल्ड आणि त्यांच्या टीमकडून उचलण्याआधी यांना रोखण्याचे आव्हान या लोकांसमोर असेल.

अतिरेकी राष्ट्रवाद तर अनेक ठिकाणी वाढत चालला आहे, मग भारतही यामध्ये मागे नाही. तेव्हा अशा राष्ट्रवादाला लगाम घालण्याची जवाबदारी त्या देशांतील नागरीकांचीही आहे.

पर्यावरणाचे भान राखतांना प्रगत राष्ट्रांकडून मागास राष्ट्रांवर थोपवले जाणारे अतिरेकी निर्णय ही सुद्धा एक नवीन समस्या निर्माण झाली आहे, त्यालाही पायबंद घालणे आवश्यक आहे.

तेव्हा 2.30 मिनिटांवर आलेला विनाश थोपवण्याचे आव्हान आपल्या सर्वांसमोर आहे. धोंक्याची घंटा वाजवली गेली आहे....

Monday, January 16, 2017

पिनाक 2 / Pinaka 2 सज्ज


पिनाक 2 / Pinaka 2  सज्ज

स्वदेशी multi barrelled rocket launcher पिनाक 2 / Pinaka 2  सज्ज.

काही सेकंदात 12 रॉकेट ते सुद्धा 38 किमी अंतरापर्यंत फेकत काही चौरस किमीचा भाग पूर्ण उध्वस्त करणा-या पिनाक - 1 ची नवी आवृत्ती Pinaka - 2 लष्करात दाखल होण्यासाठी सज्ज झाली आहे. नुकत्याच चांदीपूर -  ओडीसा इथे नव्या पिनाक - 2 या नव्या आवृत्तीच्या यशस्वी चाचण्या घेण्यात आल्या.

पिनाक दोन / Pinaka - 2 ची वैशिष्ट्ये....

पिनाकची 2 च्या मारक क्षमतेचे अंतर आता दुप्पट म्हणजे सुमारे 76 किमी झाले आहे.

पिनाक 2 मधील रॉकेट हे गायडेड ( मार्गदर्शन करता येणारे ) असणार आहे , दिशा बदलवू शकणारे असणार आहे. म्हणजेच रॉकेटमध्ये एक छोटा कॉम्पुटर असणार जो गरज वाटल्यास रडारद्वारे संदेश घेत नियोजित लक्ष्याच्या मार्गावर असतांना दिशा बदलवू शकेल.

यामुळे समजा पिनाकमधून रॉकेटने लक्ष्याच्या दिशेने झेप घेतली आणि लक्ष्याने जागा बदलायला सुरुवात केली किंवा नवीनच लक्ष्य रडारवर आले तर हवेतल्या हवेत लक्ष्याच्या दिशेने जाणारे रॉकेट काही अंश कलत - दिशा बदलवत सुधारित लक्ष्याचा वेध घेऊ शकणार आहे.

तसंच पिनाक 2 मध्ये गरजेनुसार गायडेड रॉकेट्स आणि unguided रॉकेट्स एकत्र ठेवता येऊ शकतात.

एका पिनाकमधील 12 रॉकेट्स हे अवघ्या चार सेकंदमध्ये डागता येतात.

पिनाक हे अत्याधुनिक त्राता ( Trata ) वाहनावर आरूढ असून एका बॅटरीमध्ये पिनाकची 6 लौंचर्स असतात. म्हणजे समजा सहा पिनाकमधून एकाच वेळी प्रत्येकी 12 म्हणजेच एकूण 72 रॉकेट्स डागता येतात. यामुळे किती मोठा चौरस किमी क्षेत्र नेस्तनाबूत - नष्ट करता येऊ शकते याची आपण कल्पना करू शकता.

पिनाक हे पुण्यातील DRDO म्हणजे संरक्षण संशोधन आणि विकास संस्थेच्या Armament Research & Development Establishment, Pune (ARDE) या विभागाने पूर्णपणे  स्वबळावर विकसित आणि सिद्ध केलेले आहे.

अशा प्रकारचे अस्त्र प्रत्यक्ष युद्धात / surgical strike सारख्या हल्ल्यामध्ये अत्यंत महत्त्वाची भूमिका बजावू शकते यात शंका नाही.

लवकरच पिनाक 2 ची आवृत्ती लष्करात दाखल होणार आहे.

Sunday, October 2, 2016

धुमकेतूवरची स्वारी..........



30 सप्टेंबर 2016 हा सर्वसामान्यांसाठी नेहमीचा दिवस ठरला असेल मात्र अवकाश संशोधन करणा-या आणि या विषयात स्वारस्य असलेल्यांसाठी नक्कीच नाही. या दिवशी 67P/Churyumov–Gerasimenk या धुमकेतु भोवती, कुठलाही अडथळा न येता दोन वर्ष फिरणा-या युरोपियन स्पेस एजन्सीच्या रोसेटा Rosetta आणि या उपग्रहाने एकुण 12 वर्षाच्या मोहिमेची सांगता करतांना धुमकेतूला धडक देत पुर्णविराम घेतला. या घटनेच्या दोन महिने आधीच या धुमकेतूवर उतरलेल्या  Philae या छोटेखाली रोबोटने आपल्या सर्व यंत्रणा बंद करत निरोप घेतला होता. 

ही मोहिम म्हणजे चंद्रावर मानवाने ठेवलेल्या पहिल्या पाऊल इतकीच महत्त्वाची ठरली कारण एका धुमकेतू भोवती एक कृत्रिम उपग्रह फिरत धुमकेतूचा अभ्यास करत रहाणे, एवढंच नाही तर धुमकेतूवर छोटेखानी रोबोट उतरवणे आणि या दोन्ही गोष्टींमुळे धुमकेतूची आंतबार्ह्य माहिती समजण्यास मदत होणे ही गोष्टी मानवी इतिहासात मैलाचा दगड ठरावी अशीच झाली आहे.


निमित्त हॅलेच्या धमकेतुचे...

 1986 पर्यंत अमेरिका, तेव्हाची सेव्हिएत रशिया अवकाश
संशोधन आणि विविध प्रकारचे उपग्रह पाठवण्यात तरबेज झाले होते. य़ुरोपियन अवकाश संस्था आणि जपान  नुकतेच डोके वर काढु लागल्या होत्या.

आणि असं असतांना दर 76 वर्षांनी नियमित पृथ्वीजवळ येणारा हॅलेचा धुमकेतू ही सर्वांसाठी पर्वणीच ठरली. धुमकेतुच्या जगांत अगदी सर्वांना शाळेपासून माहिती असलेल्या हॅलेच्या धुमकेतूचे नाव घ्यावे लागेल, 1986 च्या सुमारास सुमारे 7 कोटी किलोमीटर अंतरावरुन दर्शन देत हॅले धुमकेतू त्याच्या मार्गाने निघुन गेला खरा पण यामुळे धुमकेतुच्या अभ्यासाची दालने धडाधड उघडी झाली.

1986 ची हॅले धमुकेतूची घटना ही अवकाश संशोधन करणा-यांसाठी एक सुवर्णसंधी ठरली होती. म्हणुनच की काय अमेरिका, सोव्हिएत रशिया, जपान आणि युरोपियन स्पेस एजन्सी या चारही संस्थांनी 1984 - 85 या कालावधीमध्ये हॅले धुमकेतूचा अभ्यास कऱण्यासाठी विविध उपग्रह सोडले. त्यामुळे जेव्हा हॅले धुमकेतू पृथ्वीच्या जवळून जात होता तेव्हा रशियाच्या दोन, जपानच्या दोन , युरोपियन स्पेस एजन्सीच्या एक आणि नासा - युरोपियन स्पेस एजन्सीने संयुक्तरित्या तयार केलेला एक उपग्रह अशा एकुण सहा उपग्रहाच्या उड्याच या धुमकेतूच्या दिशेने पडल्या आणि इतर वेळी दुर्बिणीतून दिसणा-या हॅलेबद्दल अतिशय जवळने जाणा-या त्या सहा उपग्रहांनी अभुतपुर्व अशी माहिती जमा केली.

यामध्ये 1986 ला  युरोपियन स्पेस एजन्सिच्या Giotto  या उपग्रहाने हॅले धुमकेतुपासून फक्त 596 किमी अंतरावरुन जात पहिल्यांदाच धुमकेतुची अतिशय जवळून छायाचित्रे घेतली.

त्यानंतर धुमकेतुच्या अभ्यासाचा जो सिलसिला सुरु झाला तो कायमच राहिला आहे.

नासाने 1999  महत्वकांक्षी अशी Stardust  मोहिम आखली. यामध्ये Stardust उपग्रहाने चार वर्षे प्रवास करत 81P/Wild  या धुमकेतुच्या 237 किमी अंतरावरुन प्रवास करत धुमकेतुपासून निघालेली धुळ ही अचुक टिपली आणि 2006 ला ती पृथ्वीवर सुखरुप पाठवली. अर्थात अतिशय सुक्ष्म कणांचा अभ्यास करत शास्त्रज्ञांना बहुमुल्य अशी माहिती मिळाली.

तर 2005 च्या नासाच्या मोहिमे कमालच केली. Deep Impact या उपग्रहाने Tempel 1 या धुमकेतूजवळ जात 230 किलो वजनाचा एक impactor किंवा एक वस्तु धुमकेतुवर आपटवली- आदळवली. दरम्यान या वस्तुवर कॅमेरा लावले होते. तेव्हा जस जशी ही वस्तु धुमकेतू जवळ पोहचली धुमकेतूची उत्कृष्ठ छायाचित्रे मिळाली. वस्तु अतिशय वेगाने आदळल्यावर मोठा खड्डा धुमकेतूमध्ये तयार झाला आणि अर्थात मोठ्या प्रमाणात धुलीकण हे बाहेर फेकले गेले. यानिमित्ताने धुमकेतुचा आंतरबार्ह्य अभ्यास करता आला.


रोसेटा - Rosetta

रोसेटा या उपग्रहाने तर कमालच केली, चांद्र विजयाएवढे भव्य काम करुन ठेवले.

2 मार्च 2004 ला युरोपियन स्पेस एजन्सीने
2900 किलो वजनाच्या रोसेटा नावाच्या उपग्रहाला 67P/Churyumov–Gerasimenk या धुमकेतुचा अभ्यास कऱण्यासाठी धाडले. 67P/Churyumov–Gerasimenk  हा धुमकेतू आपल्या सुर्यमालेच्या परिघामध्येच सुर्याभोवती प्रदक्षणा घालत असतो. या धुमकेतुच्या गाभ्याचा आकार काहीसा वेडावाकडा आहे, सुमारे 4 किमी त्याची जास्तीत जास्त जाडी असून 1.8 किमी ही रुंदी आहे.

67P/Churyumov–Gerasimenk  धुमकेतू 38 किमी प्रति सेकंद या वेगाने सुर्या भोवती लंबवुर्तळाकार प्रदक्षणा घालत असतो. तेव्हा या वेगापर्यंत जाण्यासाठी आणि धुमकेतू जवळ अचुक पोहचण्यासाठी रोसेटाने विविध ग्रहांच्या गुरुत्वाकर्षण शक्तिचा आधार घेत वेग वाढवला. यासाठी रोसेटाने सर्वात आधी मार्च 2005 ला पृथ्वी, फेब्रुवारी 2007 ला मंगळ ग्रह, नोव्हेंबर 2007 ला पुन्हा पृथ्वीच्या गुरुत्वाकर्षणचा फायदा घेत वेग वाढवला, दरम्यान वाटेत येणा-या दोन लघुग्रहांची छायाचित्रे घेतली, एवढंच नव्हे तर  Deep Impact मोहिमेतील  Tempel 1  धुमकेतुवर आदळवलेल्या वस्तुच्या टक्करीची घटनाही छायाचित्रबद्ध केली.

असा 10 वर्ष अथक प्रवास करत अखेर रोसेटा उपग्रहाने 67P/Churyumov–Gerasimenk या धुमकेतूला ऑगस्ट 2014 ला गाठले. तोपर्यंत रोसेटा आणि धुमकेतू हे पृथ्वीपासून 50 कोटी किलोमीटर पेक्षा जास्त अंतरावर होते. या मोहिमेची सुत्रे जर्मनीतून हलवली जात होती. विविध प्रकारे संदेश पाठवत रोसेटाचे अंतर कमी करत धुमकेतुच्या गुरुत्वाकर्षण कक्षेत रोसेटाने प्रवेश केला आणि 100 बाय 50 किमी अशा लंबवर्तुळाकार कक्षेत धुमकेतु भोवती घिरट्या मारायला सुरुवात केली आणि धुमकेतुची छायाचित्र - माहिती पाठवायला सुरुवात केली. असा पराक्रम करणारे रोसेटा पहिला उपग्रह आणि युरोपियन स्पेस एजन्सी पहिली संस्था ठरली.

त्यानंनतर टप्प्याटप्प्याने उंची कमी करत रोसेटा आणखी धुमकेतुच्या जवळ गेले आणि अखेर 12 नोव्हेंबर 2014 ला या रोसेटावरील 100 किलो वजनाच्या Philae नावाचा रोबोट हा धुमकेतूवर अलगद अवरला ज्याला इंग्रजीत soft landing असे म्हणतात. रोबोट धुमकेतुवर उतरला खरा पण दोन गोलांट्या उड्या मारल्या आणि हा रोबोट सावली असलेल्या भागात पोहचला. बॅटरी असेपर्यंत या रोबोटने मानवी इतिहासात पहिल्यांदाच धुमकेतुच्या पृष्ठभागावरुन धुमकेतुची छायाचित्रे पाठवली. अखेर बॅटरी कमी झाल्यावर या रोबोटने संदेश देणे बंद केले. मात्र त्यानंतर काही दिवसांनतर रोबोटकडुनचे संदेश पुन्हा प्रस्थापित कऱण्यात शास्त्रज्ञांना यश आले.

तेव्हा अशा रितीने रोसेटा आणि त्या रोबोटचा धुमकेतुबद्दलचा अभ्यास जुलै 2016 पर्यंत सुरु होता. त्यानंतर रोबोटची बॅटरीची क्षमता कमी होत गेली आणि रोबोटची सिग्नल यंत्रणा शास्त्रज्ञांनी जड अंत;करणाने बंद केली. तोपर्यंत धुमकेतुबद्दल आवश्यक माहिती ही रोसेटा आणि रोबोटवरील संवेदकांच्या सहाय्याने आणि कॅमेराच्या सहाय्याने मिळाली होती.

रोबोट नंतर रोसेटा उपग्रहाला निरोप देण्याचा निर्णय घेण्यात आला. आणि 30 सप्टेंबरपर्यंत रोसेटा उपग्रहाची उंची टप्प्याटप्प्याने कमी करत ते 67P/Churyumov–Gerasimenk  धुमकेतूवर आदळवण्यात आले आणि 12 वर्षाच्या मोहिमेची सांगता झाली. यामागे शास्त्रज्ञांचे अथक प्रयत्न, श्रम कारणीभूत होते जे 100 टक्के यशस्वी झाले.


हे सर्व कशासाठी ?...

पुरातन काळापासून ते अगदी आजही आकाशात अचानक अवतरत किमान काही दिवस दर्शन देणा-या धुमकेतूबद्दल भारतातच काय परदेशातही अंधश्रध्दा अजुनही मनांत कायमच्या ठाण मांडून आहेत. या अंधश्रद्धा अजुनही पुसल्या जात नाहीत हे विशेष.

मात्र धुमकेतूचा अभ्यास करणे म्हणजे विश्वाच्या निर्मितीचे तसंच विश्वात असलेल्या विविध मुलद्रव्यांचे अस्तित्व समजुन घेण्यासारखे आहे असा शास्त्रज्ञांचा विश्वास आहे. पृथ्वीवर जन्मलेल्या जीवसृष्टीला धुमकेतू कारणीभूत आहे का, धुमकेतूमध्ये कोणते मुलद्रव्य आहेत, पाणी मग ते बर्फाच्या स्वरुपात आहे का अशा अनेक प्रश्नांचा शोध गेली अनेक वर्ष सुरु आहे. म्हणनुच गेल्या काही वर्षांपासून चंद्र, मंगळ , सुर्य किंवा इतर ग्रहांचा, लघुग्रहांचा अभ्यास करतांना धुमकेतुचाही अभ्यास करण्यावरही भर दिला जात आहे. कारण हे धुमकेतू कित्येक वर्ष अस्तित्वात आहेत, अनेक धुमकेतू हे सुर्यमालेबाहेरुन येतात आणि भेट देऊन कायमचे निघुन जातात. तर काही धुमकेतू आपल्या सुर्यमालेच्या परिघातच फिरत आहेत. तेव्हा मानवी उत्क्रांतीच्याच नव्हे तर विश्व निर्मितीच्या खाणाखूणा या धुमकेतूवर, धुमकेतूच्या निमित्ताने सापडतात का याचा शोध मानव घेत आहे.

आता तर जपान आणि अमेरिका - नासाने लघुग्रहावरील माती पृथ्वीवर परत आणणा-या मोहिमा आखल्या आहेत, तसे उपग्रह रवानाही केले आहेत. आता 2030 -35 पर्यंत चंद्रावर मानवी वसाहत कऱण्याच्या हालचाली नासाच्या सुरु झाल्या आहेत. तर मंगळावर पोहचण्यासाठी नासाने जोरदार मोर्चाबांधणी सुरु केलीये. थोडक्यात आता पृथ्वीबाहेर पाऊल ठेवण्यासाठी नव्हे तर वसाहत कऱण्यासाठी माणसाने पावले टाकायला सुरुवात केली आहे.

आजही लाखो वर्षे पृथ्वीवर संचार असुनही पृथ्वीवरील अनेक गोष्टींची माहिती अजुन मानवाला झालेली नाही त्याचा अविरत शोध - प्रयत्न अजुनही सुरुच आहेत. तेव्हा अवकाशाच्या अनंत अशा पोकळीत, या पोकळीतील ग्रहांवर पाऊल टाकतांना मानवाला अनेक गोष्टी समजून घ्यायच्या आहेत. तेव्हा धुमकेतुचा अभ्यास, धुमकेतुवर रोबोट उतरवणे ही यामध्ये महत्त्वाची हनुमान उडी ठरणार आहे. म्हणनुच रोसेटा - Rosetta मोहिमेचे महत्व अनन्य साधारण आहे.