नौदल आणि हवामानाचा अंदाज

आपण परदेशातील हवामानाच्या विशेषतः पावसाच्या अंदाजाबाबत ऐकून असतो. अमुक वेळेला पाऊस पडणार आहे असं तिथे काही तास आधीच हवामान विभागातर्फे सांगितलं जातं आणि तिथली लोकं त्यावर विश्वास ठेवतात आणि पाऊस खरोखर पडतोही.

मला आपल्या देशात, आपल्या नौदलाबद्दल आलेला अनुभव सांगतो आणि मग प्रश्न पडतो की सर्वसामान्याला नौदलासारखी अचूक माहिती का मिळत नाही, का दिली जात नाही.

निमित्त होतं नौदलाच्या पाणबुडीच्या शाखेच्या स्थापनेला 50 वर्ष पूर्ण होत असल्याचं. काही मोजक्या पत्रकारांना - वृत्त वाहिन्यांना मुंबईत नौदलाच्या तळावर पार्क केलेल्या दोन वेगवेगळ्या प्रकारच्या पाणबुड्यांमध्ये जायची संधी मिळाली होती. ऑगस्टचा शेवटचा आठवडा होता, नेमका दिवस आठवत नाही, 29 जुलै 2017 असावा.

साधारण 10 वाजता आम्हाला नौदल तळावरील पाणबुडीचे मुख्यालय असलेल्या ठिकाणी नेण्यात आले. बाहेर जोरात पाऊस पडत होता. सुरुवातीला पाणबुडी ताफ्याचे कमांडर यांच्याशी पाणबुडीच्या ठिकाणी वार्तालाप ( वेळ 11 ते 12.30 ),  त्यानंतर जेवण ( 2 वाजेपर्यंत ) मग प्रत्यक्ष पाणबुडीला भेट ( 2 ते 4 )  असा कार्यक्रम निश्चित करण्यात आला होता. 

दिल्लीतील नौदल मुख्यालयाकडून मोठ्या मुश्किलीने परवानगी काढत या सर्व भेटीचे नियोजन करण्यात आलं होतं. त्यामुळे संबंधित नौदल जनसंपर्क अधिकारी भलतेच खुश होते आणि अर्थात प्रत्येक कोनातून पाणबुडी बघायला मिळणार असल्याने आम्हीही भलतेच खुश होतो.असो....

10.45 झाले तरी पाऊस अजिबात थांबण्याची चिन्हे दिसत नव्हती. सर्व जण म्हणत होते आता वेळ वाया जाणार. तेवढ्यात एक नौदल अधिकारी म्हणाला पाऊस थांबेल 11 नंतर. आणि खरंच 11. 10 च्या सुमारास पाऊस कमी झाला आणि त्यानंतर पूर्णपणे थांबला. 

आम्ही सुरक्षेचे सोपस्कार पार पाडत 11.30 च्या सुमारास पाणबुड्यांच्या ठिकाणी पोहचलो. रशियन बनावटीच्या सिंधुघोष आणि जर्मन बनावटीच्या शिशुमार वर्गातील पाणबुड्या नौदल तळावर पार्क केलेल्या होत्या. खरं तर अनेकदा नौदल तळावर विविध कार्यक्रमांसाठी गेलो असतांना या पाणबुड्या अनेकदा बघितल्या होत्या, मात्र त्या दिवशी प्रत्यक्ष पाणबुडीवर जायची संधी मिळणार होती.

आम्ही पोहचल्यावर काही मिनिटात तेथे पाणबुडी ताफ्याचे कमांडर दाखल झाले. पाणबुड्यांवर वार्तालापाचा सोपस्कार पार पडला. तो सुरू असतांना एक हलका पाऊस आला, एक मिनिटाकरता...कमीच. तिथे कुठेच आसरा घ्यायची सोय नसल्याने आणि सोबत कॅमेरा वगैरे उपकरणे असल्याने जरा पळापळ झाली खरी. एक अधिकारी म्हणाला जाईल पाऊस लगेच...पाऊस थांबलाही. 

तोपर्यंत एक वाजत आला होता, आम्ही मुख्यालयात परतलो आणि जोरदार पावसाला सुरुवात झाली. 

पाणबुडीवर जायचे असल्याने सर्वांनी जेवण दीडच्या आतच उरकले होते, सर्वजण जाण्यासाठी तयार होते. मात्र पाऊस काही थांबला नव्हता. 1.45 झाले तरी पाऊस थांबवण्याची चिन्हे नव्हती. आम्हा सर्वांचीच अस्वस्थता वाढत होती. नौदल जनसंपर्क अधिकारी किंवा इतर अधिकारी मात्र शांत होते. 

नंतर जणू 'चमत्कार' झाला 1.50 नंतर पावसाचा जोर कमी झाला आणि काही मिनिटात पाऊस थांबला देखील. लगेच आम्ही मुख्यालयाच्या इमारतीमधून बाहेर पडलो आणि बसने पाणबुड्यांच्या ठिकाणी पोहचलो आणि आपापल्या कव्हरेज मध्ये व्यस्त झालो.

दोन्ही पाणबुड्यांच्या आतबाहेर आमची धावपळ सुरू होती. बाहेर उभा असतांना अचानक माझे लक्ष BSE इमारतीच्या परिसराकडे गेले. BSE इमारत आणि RBI इमारतीच्या परिसरात आकाशात मोठ्या प्रमाणात काळे ढग जमा झाले होते. म्हंटलं आता पाऊस येणार आता. तर नौदल अधिकाऱ्याने क्षणार्धात सांगितले नाही येणार. म्हंटलं कसं काय ?. तर अधिकारी म्हणाला जोरदार वाऱ्याची दिशा ही नौदल तळाच्या समुद्राकडून जमिनीच्या दिशेने आहे. हे वारे ढगांना पुढे घेऊन जातील, त्या भागातही पाऊस पडणार नाही. आणि खरंच तसं झालं, त्या भागातील अंधार किंवा मोठाले ढग हे पुढे सरकले. उलट दूरवर ढग पांगल्याचेच बघायला मिळाले. 

संध्याकाळचे 4 चे पाच वाजले. आम्ही काही पाणबुडी सोडायला तयार नव्हतो. शेवटी नौदल अधिकाऱ्यांच्या चेहऱ्यावरील भाव बघून आम्हीच आटोपते घेतले.

पाणबुड्यांवर एवढा वेळ घालवता आल्याने, पाणबुडीला आतून बाहेरून बघता आल्याने आम्ही सर्व भलतेच खुश होतो. 

पावसाने उघडीप दिल्याने हे सर्व करता आले असल्याचं मत सर्वांचेच झालं होतं. एकजण म्हणाला पावसाने चांगलीच साथ दिली आपल्याला.

तेवढ्यात हे सर्व नियोजन करणारा अधिकारी म्हणाला की पावसाचे दिवस, पावसाची वेळ बघूनच हे सर्व नियोजन केलं होतं. त्यावरूनच आजचा दिवस आणि वेळ ठरवण्यात आलं होतं. ज्या वेळेत पाऊस पडणार नव्हता त्याच वेळेतच ही visit ठेवण्यात आली होती.

थोडक्यात नौदल हे हवामान विभागाच्या माहितीचे विश्लेषण करुन कसा उपयोग करते हे पटकन कळून आले, प्रत्यक्ष अनुभवता आले. खरं तर नौदलात हवामान विभागा संदर्भात एक कक्ष असतो, प्रत्येक युद्धनौकेवर - प्रत्येक नौदल तळावर स्वतंत्र अधिकाऱ्यांची यंत्रणा यासाठी कार्यरत असेत. हवामान विभागाकडून येणारी माहिती, त्याचे विश्लेषण करणारी एक स्वतंत्र यंत्रणा नौदलकडे असते. शस्त्रास्त्र विभागाएवढाच या हवामान विभागाबद्दल नौदल हे गंभीर असते. 

म्हणूनच दुसऱ्या महायुद्धातील दोस्त राष्ट्रांची D Day मोहीम नॉर्मेंडी लँडिंग मोहिम यशस्वी झाली. यामध्ये हवामानाचा अचूक अंदाज हा महत्त्वाचा ठरला. 

पुढील प्रत्येक तासाच्या हवामानाच्या बदलाच्या माहितीवरच युद्धनौकांची आगेकूच अवलंबून असते. मग हे नौदल करू शकतं मग अशी माहिती विश्लेषणात्मक माहिती सर्वसामान्यांना का उपलब्ध होत नाही ? 

इंग्लंडमध्ये विश्वचषक क्रिकेट सामन्यात पाऊस पडणार आहे की नाही याबद्दलचा अंदाज 100 टक्के अचूक ठरतो. मग आपल्याकडे हवामानाच्या अंदाजाबद्दल का बरे अशी माती खाल्ली जाते. यावर एक टिपिकल उत्तर हवामान विभागाचे आहे, आपला मान्सुनचा पाऊस बेभवशाचा असतो, लहरी असतो वगैरे....अशी उत्तर कितीपत पचवायची, किती सहन करायची याला मर्यादा आहेत. 

भरगच्च पगार घेणाऱ्या, अत्याधुनिक उपग्रह दिमतीला असलेल्या, चांगल्या सोई सुविधा असलेला हवामान विभागात 'अंदाज' या शब्दाला काहीच अर्थ राहिलेला नाही असं म्हणायची वेळ का येते हा खरा प्रश्न आहे.

९ जुलैचा मुसळधार पावसाचा अंदाज आदल्या दिवशी ऐकल्यावर आणि त्या दिवशी घामाच्या धारा सहन केल्यावर हे लिहायचा नुसता खटाटोप केला आहे. 

नवा भिडू, नवं राज्य....मात्र आव्हान तेच

नवा भिडू, नवं राज्य....मात्र आव्हान तेच

गेली ५ वर्ष ( एनडीए -१ ) देशाच्या संरक्षण विभागात अनेक बदल बघायला मिळाले. पहिली गोष्ट म्हणजे संरक्षण मंत्री सतत बदलत होते. सुरुवातीला अरुण जेटली, मनोहर पर्रिकर, पुन्हा अरुण जेटली, निर्मला सितारमण असे संरक्षण मंत्री बदलत होते. मनोहर पर्रिकर यांना अडीच वर्षे मिळाली तरी त्यांचा शेवटचा काळ हा आजारपणातच गेला. सीतारमण यांना दिड वर्ष मिळाली, पण तोपर्यंत लोकसभा निवडणुका येऊन ठेपल्या होत्या.

दुसरा बदल म्हणजे डोकलाम प्रकरण आणि सर्जिकल स्ट्राईक घटना. ही प्रकरणे आक्रमकपणे हाताळल्याबद्दल पुरेपर मार्क हे संरक्षण विभागाला द्यायलाच हवेत.

तिसरा बदल म्हणजे गेली अनेक वर्षांची वन रॅक वन पेन्शन ही मागणी पुर्ण झाली. 

याबरोबर राफेल करार, नव्या युद्धनौकांची बांधणीचा निर्णय, रशियाकडून भाडे तत्वावर अणु पाणबुडी घेण्याचा निर्णय, एस-४०० ही क्षेपणास्त्र भेदी प्रणालीचा करार, स्वदेशी बनावटीच्या आक्रमक श्रेणीतील अणु पाणबुडीच्या निर्मितीला परवानगी असे काही महत्त्वाचे निर्णय झाले. अमेरिकेकडुन हलक्या वजनाची तोफा ( M-777 Howitzer ) घेण्याचा निर्णय याच सरकारच्या काळांत झाला. बोफोर्स नंतर सुमारे ३० वर्षांनी पहिल्यांदाच नवीन तोफा संरक्षण दलानं ताफ्यात दाखल करुन घेतल्या. तर स्वदेशी बनावटीची, बोफोर्सच्या तोडीची 'धनुष' तोफही याच काळांत लष्करात दाखल झाली. K -9 वज्र नावाची तोफ या काळांत दाखल व्हायला सुरुवात झाली.

नवीन शस्त्रास्त्र खरेदी प्रणालीची अंमलबजावणीही या सरकारच्या काळांत सुरु झाली हे विशेष. 

उपग्रहभेदी क्षेपणास्त्राची चाचणी या आणखी एक महत्त्वाच्या घटनेचा उल्लेख करावा लागेल. 

स्वदेशी मिनी जीपीस प्रणाली या सरकारच्या काळांत कार्यान्वित झाली ज्याचा संरक्षण दलाला मोठा फायदा होत आहे. 

असं असलं तरी आता नवीन संरक्षण मंत्री राज नाथ सिंह यांच्यापुढे काही आव्हाने जरुर आहेत. कारण एखादा देश १०० टक्के शस्त्रसज्ज कधीच होऊ शकत नाही, परिस्थीतीनुसार सतत बदल हे करावेच लागतात. चीन - पाकिस्तान आणि दहशवतवाद यांसारखे आव्हान लक्षात घेता, सद्य परिस्थिती लक्षात घेता भारतासारखा देश १०० शस्त्रसज्ज होण्याच्या दृष्टीने कैक मैल दुर आहे.

तेव्हा देशाच्या  संरक्षण क्षेत्रात शस्त्रसज्जजेच्या दृष्टीने काय बदल अपेक्षित आहेत ते बघुया.... 

१.. Light Utility Helicopter - विविध कामांकरता वापरली जाणारी हलक्या वजनाची हेलिकॉप्टर. लष्कर, हवाई दल, नौदल, तटरक्षक दल या चारही संरक्षण दलाच्या विभागांसाठी या हेलिकॉप्टरची नितांत आवश्यकता आहे. सध्या आपल्याकडे फ्रान्सचे तंत्रज्ञान असलेली चिता, चेतक ही हेलिकॉप्टर आहेत. याबाबातचे तंत्रज्ञान  १९६० दशकांतील असले तरी आपण वेळोवेळी सुधारणा केल्या आहेत. मात्र बदलत्या परिस्थतीनुसार आता नव्या हेलिकॉप्टरची नितांत आवश्यकता आहे. दोन पायलटसह एकुण पाच जणांना वाहुन नेण्याची क्षमता असलेले Utility Helicopter हेलिकॉप्टर कुठल्याही वातावरणात गस्त घालु शकते. टेहळणी करणे, शोध आणि सुटकेच्या मोहिमा पार पाडणे, अवघड आणि छोट्या जागी उतरण्याची Utility Helicopter ची क्षमता आहे. संरक्षण दलाने Ka -226 या रशियाच्या हेलिकॉप्टरच्या निर्मितीसाठी करार केला असला तरी गेली ५ वर्षे तो कागदावरच आहे. काही महिन्यांपूर्वी चर्चेत असलेल्या एचएएल ( HAL ) ने Light Utility Helicopter बनवले असुन त्याच्या चाचण्या पुर्ण होत आहेत. स्वदेशी काय रशियाचे तंत्रज्ञान असलेले हेलिकॉप्टर काय, अशा Light Utility Helicopter ची मोठ्या प्रमाणात नितांत गरज आहे, या हेलिकॉप्टरच्या निर्मितीला सुरुवात होणे नितांत गरजेचे आहे.

२.. Multipurpose Medium Weight Helicopter - नौदलासाठी बहुउद्देशीय हेलिकॉप्टरची आवश्यकता आहे. सध्या युद्धनौका आहेत पण त्यावर पुरेशी हेलिकॉप्टर नाहीत अशी अवस्था आहे.  

३..पाणबुड्या - भारताच्या तीनही बाजुला पसरलेला अथांग महासागर, या भागातून होणारी व्यापारी जलवाहतुक लक्षात घेता या भागावर वर्चस्व ठेवणे ही एक आव्हामात्मक गोष्ट आहे. यासाठी मोठा पाणबुडयांचा ताफा भारताकडे असणं आवश्यक आहे. सध्या भारताकडे १३ डिझेल इलेक्ट्रिक तत्वावर काम करणाऱ्या पाणबुड्या आणि २ अणु उर्जेवर चालणाऱ्या पाणबुड्या ताफ्यात आहे. सामरिक दृष्ट्या ही संख्या २४ पेक्षा कितीतरी जास्त असणं आवश्यक आहे. तेव्हा नवीन पाणबुडयांच्या निर्मितीवर भर देणे आवश्यक आहे.

४..विमानवाहू युद्धनौका - संरक्षण दल किंवा या क्षेत्रातील विशेतज्ञानुसार भारतीय नौदलाकडे किमान ३ आणि जास्तीत जास्त ५ विमानवाहू युद्धनौका असणे आवश्यक आहे. सध्या भारताकडे एकच विमानवाहु युद्धनौका आयएनएस विक्रमादित्य आहे. तेव्हा विमानवाहु युद्धनौकांच्या बांधणीबाबत निर्णय घेणे गरजेचं आहे. 

५..लढाऊ विमानं - भारताकडील शेजारी शत्रु पक्ष लक्षांत घेता देशाकडे किमान ४२ लढाऊ विमानांचा ताफा - Squadron असणं आवश्यक आहे. ( एका ताफ्यात सुमारे १६ ते २० लढाऊ विमानं असतात ). सध्या आपण ३० पर्यंत खाली आलो आहेत. तेव्हा नवी लढाऊ विमाने लवकर दाखल करुन घेणे ( राफेल, तेजस ) आणि नव्या लढाऊ विमानाांच्या समावेशाबाबत निर्णय घेणे अत्यंत आवश्यक आहे. 

६..युद्धनौका - सध्या विविध गोदींमध्ये युद्धनौका बांधणीचा कार्यक्रम धडाक्यात सुरु आहे, इतका की पुढची पाच वर्षे नवीन ऑर्डर द्यायला जागाच नाहीये. असं असलं तरी स्वबळावर संपुर्ण देशी बनावटीची मोठी युद्धनौका बांधून सेवेत दाखल होईपर्यंत ७ ते १० वर्ष जातात. तेव्हा युद्धनौका बांधणींचा कालावधी कमी करणं आवश्यक आहे. 

७..तोफा - क्रिकेटमध्ये catches win matches असं म्हणतात तसं युद्धात artillery wins wars असं म्हणतात. लष्करात M-777 Howitzer आणि धनुष या तोफा दाखल होत असल्या तरी किमान २००० पेक्षा विविध नव्या तंत्रज्ञानाच्या तोफांची आवश्यकता आहे.

८..रणगाडे - स्वदेशी बनावटीचा अवाढव्य अर्जुन - २ असो किंवा रशियाच तंत्रज्ञान असलेला  टी - ९० रणगाडा असो, शस्त्रसज्जता म्हणून मोठ्या संख्येने रणगाड्यांची गरज आहे.  

९.. युद्धासाठी सिद्ध दारुगोळ्याची कमतरता हाही गेल्या काही वर्षात सातत्याने चर्चिला जाणारा विषय आहे.   

या व्यतिरिक्त नव्या रायफलच्या मागणी पासून शस्त्रांचे नुतनीकरण ही सदासर्वकाळ सुरु रहाणारी प्रक्रिया आहे, जी वेळोवेळी पुर्ण करणे आवश्यक आहे.

मोदी सरकारच्या पहिल्या पाच वर्षात संरक्षण दलाचे बजेट हे आकड्याने जरी वाढले असले तरी अर्थसंकल्पात याची टक्केवारी ही २ टक्क्याच्या खाली घसरली. भारतासारख्या देशाने भौगोलिक, राजकीय, सामरिक परिस्थिती लक्षात घता संरक्षण दलाच्या बजेटचा आवाका हा चार टक्क्याच्या वर ठेवणे अपेक्षित असल्याचं तज्ञांचं म्हणणं आहे.

आजही लष्कर, नौदल, वायु दल, तटरक्षकमध्ये अनेक जागा रिक्त आहेत. सर्जीकल स्ट्राईक नंतर लष्कराकडे जाण्याचा ओढा वाढला आहे असं कुठेही ऐकीवात नाही. तेव्हा करियर म्हणून संरक्षण दल हे पहिल्या पाच क्रमांकात जेव्हा येईल तेव्हाच रिक्त जागांचा प्रश्न काही प्रमाणात सुटेल. याकरता सरकार काय करतं त बघणे महत्त्वाचे ठरणार आहे. 

या व्यतिरिक्त उपग्रहभेदी क्षेपणास्त्राची चाचणी, सर्जिकल स्ट्राईक यासारख्या आणखी कोणत्या वेगळयाच घटना घडतील, संरक्षणाच्या दृष्टीकोनातून कोणते वेगळे राजकीय डावपेच येत्या काळांत आखले जातील याचा अंदाज लावणे कठीण आहे.

तेव्हा बघुया विद्यमान नवे संरक्षण मंत्री किती प्रभाव पाडतात ते, बघुया 'अनुभवी' मोदी सरकार काय काय करतं ते.

नौदलासाठी नवे हेलिकॉप्टर

AEW म्हणजेच Airborn Early Warning And Control क्षमता असलेली रशियन बनावटीची Kamov - 31 हेलिकॉप्टर विकत घेण्याचा निर्णय Defence Acquisition Council (DAC) ने घेतला आहे.   

10 हेलिकॉप्टर नौदल ताफ्यात प्रत्यक्ष करार झाल्यावर दाखल होणार आहेत. या व्यवहारासाठी सुमारे 3600 कोटी रुपये मोजावे लागणार आहेत.

या हेलिकॉप्टरचे मुख्य वैशिष्टय म्हणजे यावरील असलेल्या वैशिष्टयपूर्ण रडारामुळे भर समुद्रात 150 किमी परिघातील लढाऊ विमान, हेलिकॉप्टर, ड्रोन वगैरे शोधणे सहज शक्य होणार आहे. तसंच 200 किमी परिघातील पाण्यावरील जहाजे, युद्धनौका यांचा ठाव घेणे शक्य होणार आहे. हवेत उड्डाण करतांना एवढ्या अंतरावरील शत्रू पक्षाच्या हालचालीबद्दल रडारद्वारे मिळालेली माहिती ही 250 किमी अंतरावरील स्वतःच्या युद्धनौकेकडे पाठवण्याची क्षमता या Kamov -31 मध्ये आहे.

अशा हेलिकॉप्टरमुळे नौदलाच्या मारक क्षमतेत भविष्यात मोठी भर पडणार आहे हे निश्चित.

आता चांद्रयान - २ मोहिम जुलैमध्ये होणार.....

इस्त्रोची महत्वकांक्षी चांद्रयान -२  मोहिम पुन्हा एकदा पुढे ढकलण्यात आली आहे. आता ही मोहिम जुलै महिन्यात होईल अशी अपेक्षा आहे. 

याआधी ही मोहिम गेल्या वर्षीच्या ऑक्टोबरमध्ये होणं अपेक्षित होतं. मात्र त्यानंतर जानेवारी २०१९ ही नवी वेळ जाहिर करण्यात आली. त्यानतंर पुन्हा एकदा तांत्रिक समस्यांचे कारण सांगत एप्रिल महिन्यात चांद्रयान -२ मोहिम होणार असल्याचं जाहिर करण्यात आलं. मात्र आता पुन्हा एकदा ही मोहिम पुढे ढकलण्यात आली असून आता जुलै महिन्यात चांद्रयान -२ हे अवकाशात झेपावेल अशी अपेक्षा आहे.

चांद्रयान -२ चे संपुर्ण वजन हे सुमारे 3,887 किलो एवढे आहे. यामध्ये चंद्राभोवती फिरणा-या यानाचे वजन हे २,२७९ किलो एवढं आहे. चंद्रावर उतरणा-या लॅडरचे वजन हे १,४७१ किलो एवढं आहे. ( लॅडरचे नाव देशाच्या अवकाश मोहिमेचे जनक विक्रम साराभाई यांच्या नावावरुन 'विक्रम' असं ठेवण्यात आलं आहे. )  तर या लॅडरच्या पोटातून बाहेर पडत चांद्र भुमीवर संचार करणा-या रोव्हरचे वजन सुमारे ३० किलो आहे. ( या रोव्हरचे नाव 'प्रज्ञान' असं ठेवण्यात आलं आहे. )

आता उशीर होण्यास नेमकं काय झालं ?  

इस्राईलमधील एका खाजगी कंपनीचे चांद्रयान हे नुकतेच चंद्राच्या दिशेने पाठवण्यात आले होते. त्या यानातील लॅडर हा चांद्र भुमिवर अलगद उतरणार ( Soft landing ) होता. ११ एप्रिलला नियोजन केल्याप्रमाणे हा लॅडर मुख्य यानापासून वेगळा झाला खरा मात्र तो चंद्रावर अलगद उतरण्याएवजी चंद्राच्या भुमिवर आदळला, थोडक्यात मोहिम अपयशी झाली. जर ही मोहिम यशस्वी झाली असती तर रशिया, अमेरिका आणि चीन या ३ देशांनंतर चंद्रावर अलगद यान उतरवण्याचा मान इस्राईलला मिळाला असता, ते सुद्धा त्या देशाच्या खाजगी कंपनीला, म्हणजेच चंद्रावर उतरणारी जगातील पहिली खाजगी कंपनीची ती मोहिम ठरली असती. असो.......

तर या अपयशामुळे म्हणे इस्त्रोने चांद्रयान -२ च्या लॅडरची पुन्हा तांत्रिक तपासणी केली असता त्यामध्ये आणखी काही सुधारणा करणे आवश्यक असल्याचं लक्षात आलं. म्हणून ही चांद्रयान - २ मोहिम पुढे ढकलण्यात आल्याचं सांगण्यात येत आहे. नेमक्या तांत्रिक कारणाबाबात अधिकृत कोणतीही घोषणा करण्यात आलेली नाही..सर्व काही... गुप्त गुप्त...

गंमत म्हणजे चांद्रयान -२ मोहिम समोर उभी ठाकली असतांना सर्वसामान्यांना या मोहिमेबद्दल फारच त्रोटक माहिती उपलब्ध आहे. या मोहिमेची, उपकरणांची, यानाची अधिकृत छायाचित्रे देखील उपलब्ध नाहीत, चांद्रयामन - २ मोहिमेचे साधे एनिमेशन देखील नाही. याउलट अवकाश विज्ञान हे सर्वसामान्यांमध्ये लोकप्रिय करणा-या नासाकडे बघा. एखादी मोहिम सुरु होण्याच्या दोन वर्षे आधीपासून नासा एवढी माहिती पुरवतात की प्रत्यक्ष मोहिम सुरु होतांना लोकांचा सहभाग हा लक्षणीय असतो, जनजागृती मोठ्या प्रमाणात असते.

तेव्हा सध्याची चांद्रयान -२ मोहिम जी इस्रोची आहे, सर्वसमान्यांची नाही, ज्यामध्ये मोठ्या प्रमाणात गुप्तता बाळगण्यात आली आहे, ती मोहिम आता आणखी पुढे ढकलण्यात आली आहे.  

मिग-२१ का सरस ठरले ?

२७ फेब्रुवारीला एलओसी(लाईन ऑफ कंट्रोल) जवळच्या 'नौशेरा'च्या आकाशात भारत आणि पकिस्तानच्या लढाऊ विमानांमध्ये जोरदार सामना झाला. १९७१ नंतर प्रथमच दोन्ही देशांची लढाऊ विमाने खऱ्या अर्थाने एकमेकांना भिडली. १९९९ च्या कारगिल लढाईत आपल्या लढाऊ विमानांमध्ये, विशेषतः 'मिग -२९'मध्ये असलेल्या लांब पल्ल्यांच्या हवेतल्या हवेत मारा करणाऱ्या क्षेपणास्त्रामुळे, पाकिस्तानच्या लढाऊ विमानांनी सीमेजवळ येण्याचे धाडस केले नव्हते.

मात्र 'नौशेरा'त सकाळी १० च्या सुमारास पाकिस्तानच्या काही लढाऊ विमानांनी घुसखोरी करत लष्कराच्या ठिकाणांवर 'बॉम्ब'हल्ला करण्याचा प्रयत्न केला. मात्र वेळीच भारतीय लढाऊ विमानांनी सुखोई -३० एमकेआय, मिग-२१ आणि मिराज -२००० या लढाऊ विमानांनी पाकिस्तानच्या लढाऊ विमानांना अटकाव केला. त्यामुळे पाकिस्तानी लढाऊ विमानांनी सीमेजवळ कसेबसे बॉम्ब टाकले आणि पळ काढला. तोपर्यंत भारतीय लढाऊ विमानांनी पाकिस्तानच्या लढाऊ विमानांवर हल्ला चढवला. यामध्ये मिग -२१(बायसन) ने आर-७३ हे क्षेपणास्त्र डागत 'एफ -१६'('एफ सिक्सटीन' या नावाने उल्लेखले जाते) हे लढाऊ विमान पाडले. पाकिस्तानचे एफ-१६ हे भारताच्या हद्दीत घुसले होते याचा पुरावा नुकताच संरक्षण दलाने सादर केला. एफ-१६ जे क्षेपणास्त्र वाहुन नेऊ शकते त्या AMRAAM  या हवेतल्या हवेत लक्ष्यभेद करू शकणाऱ्या क्षेपणास्त्राचे काही भाग पत्रकार परिषदमध्ये दाखवण्यात आले. या एका AMRAAM क्षेपणास्त्राने भारताचे मिग -२१ पाडले असा अंदाज व्यक्त करण्यात येत आहे. तर दुस-या AMRAAM चा नेम चुकला आणि ते भारतीय हद्दीत पडले.

काय आहे AMRAAM? - Advance Medium Range Air to Air Missile - AMRAAM हे अमेरिकेच्या कंपनीने बनलेले क्षेपणास्त्र आहे. हे Beyond Visual Range प्रकारातील   क्षेपणास्त्र आहे. म्हणजेच दृष्टीक्षेपात न येणारे लक्ष्य भेदण्याची क्षमता AMRAAM यामध्ये आहे. एखादे लक्ष्य लढाऊ विमानाच्या रडारवर दिसताच AMRAAM क्षेपणास्त्र त्यावर 'लॉक' केले जाते आणि डागले जाते. मग ते AMRAAM आपोआप त्यामध्ये असलेल्या छोट्या रडारच्या सहाय्याने लक्ष्याचा माग ते नष्ट करते. AMRAAM ची क्षमता ५० ते १६० किमीपर्यंत मारा करण्याची आहे. त्यातच AMRAAM हे ध्वनीच्या पाच पट वेगाने प्रवास करते म्हणजेच सर्वसाधारण लढाऊ विमानाच्या जास्तीत जास्त वेगापेक्षा दुप्पट वेगानं प्रवास करते. सर्व प्रकारच्या वातावरणात हवेतील लक्ष्य भेदण्याची क्षमता या AMRAAM मध्ये आहे हे विशेष. त्यामुळे AMRAAM क्षेपणास्त्र असलले लढाऊ विमान अत्यंत घातक – शक्तीशाली मानले जाते. याच AMRAAM ने मिग-२१ (बायसन) चा वेध घेतला असं सध्या सांगितले जात आहे.

काय आहे R-73? – हे रशियन बनावटीचे हवेतल्या हवेत मारा करणारे क्षेपणास्त्र आहे. याच पल्ला ३० किमीपर्यंत असून ध्वनीच्या २.५ पट वेगाने आर -७३ प्रवास करु शकते. जेव्हा नौशेराच्या आकाशात भारत आणि पाकिस्तानच्या लढाऊ विमानांचे युद्ध सुरू होते, तेव्हा मिग-२१ ने आर-७३ हे क्षेपणास्त्र डागले ज्याने पाकिस्तानच्या एफ-१६ चा वेध घेतला.

R-73 आणि AMRAAM मध्यो कोण सरस असा प्रश्न विचारला तर दोन्ही क्षेपणास्त्रे ही पल्ला आणि वेग यामध्ये वेगवेगळ्या पातळीवर आहेत. असे असले तरी AMRAAM हे निश्चितच R-73 पेक्षा सरस आहे.

आता तुलना F-16 आणि Mig -21 Bison ची. यामध्ये एफ-16 हे निश्चितच अत्याधुनिक आहे. याचा सुमारे २००० किमीचा पल्ला असून ध्वनीच्या दुप्पट वेगानं प्रवास कऱणारं, एक इंजिन असलेलं लढाऊ विमान आहे. या लढाऊ विमानात असणारा संगणक हा मिनी सुपर कॉम्प्युटर आहे असे म्हंटले तर वावगे ठरणार नाही.

तर मिग-२१ बायसन ही भारतीय वायू दलामध्ये असलेल्या राहिलेल्या मिग-२१ ची सर्वात अत्याधुनिक आवृत्ती असून ही लढाऊ विमाने २०२१-२२मध्ये वायु दलाच्या सेवेतून निवृत्त केली जाणार आहेत. एक इंजिन असलेल्या मिग-२१ चा पल्ला सुमारे १५०० किमी असून ध्वनीच्या दीडपट वेगानं जाण्याची क्षमता आहे.

तेव्हा पाकिस्तानचे लढाऊ विमान एफ-१६ हे निश्चितच भारतीय वायू दलाच्या मिग-२१ बायसन पेक्षा सरस  आहे.

आता मुद्दा राहिला तो एवढी आधुनिकता असतांना आपल्या मिग-२१ ने पाकिस्तानचे एफ-१६ कसं काय पाडले याचा. याचं उत्तर एकच....अत्याधुनिकता कितीही असो तुमच्याकडे असलेले शस्त्र कसे आणि किती कौशल्याने वापरले जाते त्यावर त्याची संहारकता ठरते. एफ-१६ हे आपल्या मिग-२१ पेक्षा वरचढ असुनही निव्वळ आपल्या वैमानिकाच्या कौशल्यामुळे आपल्या मिग-२१ ने पाकिस्तानच्या एफ-१६ वर मात केली. आपण एक मिग-२१ गमावले असले तरी त्यांचे एफ-१६ पाडणे हे आपल्यासाठी दुप्पट गुण मिळवण्यासारखे आहे. 

१९७१ च्या आमनेसामने लढाईनंतर पुन्हा एकदा भारतीय वायू दल हे पाकिस्तान वायू दलापेक्षा वरचढ ठरले आहे. 

 amitjoshi101@gmail.com

भारताकडे आता ' त्रिशूळ '

स्वदेशी बनावटीची अणू पाणबुडी INS Aihant ने पहिली सामरिक गस्ती मोहीम यशस्वी केली. याच अर्थ हा की देशाची - भारताची त्रिस्तरीय  अणू हल्लासाठीची सज्जता ( Nuclear Triad ) पूर्ण  झाली आहे.

आपल्या देशाचे no first use हे धोरण आहे. म्हणजेच पहिला अणू बॉम्बचा हल्ला न करण्याचे आपण पोखरण अणू चाचणी नंतर जाहीर केले आहे. असं असतांना समजा शत्रू पक्षाने अणू बॉम्बचा हल्ला केलाच तर त्याला आपण प्रत्युत्तर अणू बॉम्बचा हल्ला करत आपण देऊ शकतो. यासाठी विविध पल्ल्याच्या अणवस्त्रवाहू अग्नी क्षेपणास्त्रामार्फत आपली सज्जता याआधीच झाली आहे.

लढाऊ विमानांच्या मार्फत आपण अणू बॉम्ब हा शत्रूपक्षाच्या भागांत घुसत टाकू शकतो. आपल्याकडे मिराज - 2000 या लढाऊ विमानातील एका ताफ्यावर अशी जवाबदारी सोपवण्यात आली आहे. अत्याधुनिक सुखोई - 30 MKI या लांब पल्ल्याच्या लढाऊ विमानाकडे अशी क्षमता आहे.

समजा शत्रू पक्षाच्या हल्ल्यात या दोन्ही गोष्टी नष्ट झाल्या तर मग प्रतिहल्ला कसे करणार ??

यासाठी आपण पाण्याखालून पाणबुडीतून अण्वस्त्रवाहू क्षेपणास्त्र डागण्याची क्षमता प्राप्त करण्याचा प्रयत्न करत होतो. अणू पाणबुड्या या दीर्घ काळ आपलं अस्तित्व न दाखवता पाण्याखाली राहू शकतात. त्यामुळे अणू पाणबुडीकडे एक सामरिक शस्त्र म्हणून बघितलं जातं.

स्वदेशी बनावटीची आयएनएस अरिहंत ही दोन वर्षांपूर्वी भारतीय नौदलात दाखल झाली होती. नुकतीच या अणू पाणबुडीने सामरिक गस्त यशस्वी पूर्ण केली. म्हणजेच दीर्घ काळ पाण्याखाली राहत, गस्ती मोहीम पार पडत अण्वस्त्र हल्ला करण्याचा सराव पाणबुडीने यशस्वी पूर्ण केला. तसं पंतप्रधान नरेंद्र मोदी यांनी twitter वरून जाहीर केले. भारताचे Nuclear Triad पूर्ण झाल्याचे अधिकृत जाहीर करण्यात आले.

सध्या अरिहंत पाणबुडी K -15 ( कलाम यांच्या नावाचे अद्याक्षर K ) हे क्षेपणास्त्र पाण्याखालून डागू शकते, ज्याची ७५० ते १००० किमी अंतरा पर्यंत मारा करण्याची क्षमता आहे. तर  K - 4 हे आणखी क्षेपणास्त्र अरिहंतवर स्वार होण्याच्या प्रतिक्षेत आहे, ज्याची मारक क्षमता तब्बल ३,५०० किमी एवढी मोठी आहे.

देशाच्या सुरक्षेच्या दृष्टीने अरिहंतबाबतची घोषणा ही महत्त्वाची घडामोड आहे. 

जमीन, हवा आणि पाण्यातून अण्वस्त्र हल्ला करण्याची क्षमता असलेले जगात फक्त काही देश आहेत. अमेरिका, रशिया, चीन, फ्रान्स, इंग्लंड या देशांकडे अशी त्रिस्तरीय अण्वस्त्र प्रतिकाराची रचना आहे. आता या देशांमध्ये भारताने स्थान मिळवले आहे.

अर्थात या देशांकडे मोठ्या संख्यने विविध अणू पाणबुड्या आहेत. भारताकडे अरिहंत आणि 10 वर्षाच्या भाड्याने रशियाकडून घेतलेली आयएनएस चक्र आहे. भारत अरिहंत वर्गातील आणखी दोन पाणबुड्या  बांधत आहोत. अरिहंत वर्गातील पाणबुड्या या सुमारे 6000 टन वजनाच्या आहेत. आपण अधिक मोठी मारक क्षमता असलेली, मोठी क्षेपणास्त्र सामावून घेणाऱ्या पाणबुड्या बांधायला सुरुवात केली आहे. थोडक्यात भारताकडे आणखी पाणबुड्या असणे आवश्यक आहे, भारत त्या दिशेने वाटचाल करत आहे.

भारताने अण्वस्त्र सज्जतेची त्रिस्तरीय रचनेची पहिली पायरी अरिहंत पाणबुडीच्याच्या रूपाने चढली आहे.

थोडक्यात काय तर आपल्या देशावर अणू बॉम्बचा हल्ला झाला तर जमिनीवरून क्षेपणास्त्र डागत, हवेतून लढाऊ विमानाद्वारे आणि त्यानंतरही आता समुद्राखालून अणू पाणबुडी द्वारे क्षेपणास्त्रद्वारे अण्वस्त्र हल्ला करण्याची भारताची क्षमता सिद्ध झाली आहे. 

अर्थात असा हल्ला करण्याची ही वेळ येऊच नये अशी आपण प्रार्थना करुया.

भारतीय नौदलात एक महत्त्वाची घडामोड....DSRV

DSRV चा भारतीय नौदलात समावेश

भारतीय नौदलात आज एक महत्त्वाची घटना घडली आहे. नौदलाच्या ताफ्यात deep submergece rescue vehicle ( DSRV ) दाखल झाले आहे. यामुळे पाणबुडी अपघाताच्या वेळी पाण्यात खोलवर बुडालेल्या पाणबुडीपर्यंत पोहचत आतमध्ये अडकलेल्या नौसैनिकांची सुटका करता येणे शक्य होणार आहे.

DSRV हे मोजक्या देशांकडे आहे.आता यामध्ये भारताचा समावेश झाला आहे हे विशेष.

अर्थात DSRV बनवण्याचे काम हे इंग्लंडच्या James Fisher & Son या कंपनीला दिले होते. असे vehicle बनवण्यात या कंपनीची खासियत आहे.

दाखल झालेली पहिली DSRV ही नौदलाच्या मुंबई तळावर काम करणार आहे. कारण मुंबईत पाणबुडीचा मोठा तळ आहे. तर दुसरी DSRV ही येत्या काही महिन्यात नौदलाच्या विशाखापट्टम तळावर कार्यरत होणार आहे.

DSRV चे तंत्रज्ञान काहीसे अवघड असल्याने परदेशी कंपनीची मदत घेण्यात आली आहे.

आपल्याला आठवत असेल की INS सिंधुरक्षक पाणबुडीला ऑगस्ट 2013 मध्ये मुंबईच्यास तळावर अपघात झाला होता. यावेळी ही पाणबुडी काही मीटर खोल असलेल्या तळावरच बुडाली होती. या अपघातात एकूण 18 नौसैनिक ठार झाले, यापैकी पाणबुडीच्या आतमध्ये 14 नौसैनिक अडकले होते. तळावरच बुडालेल्या पाणबुडीतील नौसैनिकांना आपण वाचवू शकलो नाही. पाणबुडी पाण्याबाहेर काढायला तर आणखी 3 महिने लागले होते.

अशा अपघातामुळे DSRV चे महत्व पुन्हा एकदा अधोरेखित झाले होते.

तेव्हा खोल समुद्रात जर काही कारणाने अपघात झाला तर बुडालेल्या पाणबुडीपर्यंत पोहचण्याची क्षमता DSRV मध्ये आहे. साधारण 600 मीटर ते अगदी 1500 मीटर पर्यंत समुद्रात खोल DSRV जाऊ शकते. एकावेळी 5 ते 24 जणांची सुटका करण्याची क्षमता असलेले DSRV जगांत कार्यरत आहेत. तर DSRV हे रिमोटनेही operat करता येते.

DSRV च्या नौदल ताफ्यातील समावेशामुळे भारतीय नौदलाच्या क्षमतेत मोठी भर पडली आहे हे निश्चित.

वर्तमान एक वर्तुळ पूर्ण करत आहे......

भारताच्या अवकाश संस्थेने - इस्रोने नुकतेच इंग्लडचे दोन उपग्रह यशस्वीरीत्या अवकाशात धाडले. नुसते धाडले नाहीत तर अत्यंत अचूकरित्या नियोजित कक्षेत पोहचवले. इस्रोचे प्रमुख डॉ के सिवन यांनी ' अत्यंत अचुक, अगदी ठरवल्याप्रमाणे  ' असं या मोहिमेचे वर्णन केलं. तर हे उपग्रह इंग्लंडच्या ज्या कंपनीने बनवले त्या ' सर्रे सॅटेलाईट टेक्नॉलॉजी ' ने इस्रोचे तर तोंडभरून कौतुक केले. 

हे लिहायचं कारण की वर्तमान इतिहासातील हिशोब चुकते करत आहे. आपल्याला आठवत असेल प्रचंड विविधता असलेल्या अविकसित भारताला स्वातंत्र्य देऊनच नये अशी भुमिका विस्टन चर्चिल यांनी मांडली होती. संसदेतील एका भाषणात चर्चिल म्हणाले होते की भारताला स्वातंत्र्य मिळालं तर काही वर्षात या देशांत अराजकता माजेल अशी खोचक, द्वेषात्मक टीप्पणी चर्चिल यांनी केली होती.   

मात्र गेल्या काही वर्षांत मोठीच उलथापालथ झाली. अविकसित भारत विकसनशील देश म्हणून गणला गेला. आता तर विकसित अर्थव्यवस्था ( ? ) म्हणून भारत वाटचाल करत आहे. व्यापार - उद्योगधंदे, माहिती तंत्रज्ञान, विविध उत्पादने अशा अनेक गोष्टीत भारताने ब्रिटिशांना sorry आता इंग्लंडला केव्हाच मागे टाकले आहे. त्यापैकीच एक म्हणजे अवकाश तंत्रज्ञान. सदैव अमेरिकेच्या आस-याखाली असलेल्या इंग्लंडला अवकाश तंत्रज्ञान क्षेत्रात मजल मारताच आली नाही. अवकाश तंत्रज्ञान क्षेत्रात सध्या मोठं नाव असलेल्या युरोपियन स्पेस एजन्सीचा सदस्य असुनही यामध्ये इंग्लंड महत्त्वाची भुमिका बजावू शकला नाही हे विशेष. युरोपियन स्पेस एजन्सी ही प्रामुख्याने फ्रान्स, जर्मनी आणि इटली हेच तीन देश चालवत आहेत. 

दूरदृष्टी असलेल्या डॉ विक्रम साराभाई यांनी इस्रोची मुहूर्तमेढ रोवली. त्यांनी रचलेल्या पायावर तितक्याच जोमाने विविध इस्रोच्या प्रमुखांनी इस्रोच्या घोडेदौडीमध्ये खंड पडू दिला नाही. चुकांमधून शिकत स्वबळावर इस्रोने यशस्वीरीत्या वाटचाल करत जगांत स्वतंत्रपणे नाव कमावले आहे. 

आज जगांत सर्वात स्वस्तात उपग्रह पाठवणारा देश म्हणून भारत, भारताची इस्रो संस्था ओळखली जाते. ( आता इस्रोपुढे  स्पेस एक्स या अमेरिकेतील खाजगी संस्थेने आव्हान उभे केले आहे हा भाग वेगळा ). इस्रोने इंग्लंडचे दोन्ही उपग्रह हे ऐकूण 220 कोटी रुपयांमध्ये अवकाशात धाडले. अमेरिका ( नासा ) , रशिया, चीन, जपान, युरोपियन स्पेस एजन्सी या संस्थेकडून हेच उपग्रह अवकाशात धाडण्यासाठी किमान तिप्पट पैसे मोजावे लागले असते. त्यामुळेच इंग्लंडच्या सर्रे सॅटेलाईट टेक्नॉलॉजी या उपग्रह बनवणा-या कंपनीने इस्रोचा आणि त्यामध्ये इस्रोचा सर्वात भरवशाचा प्रक्षेपक PSLV चा पर्याय निवडला. 

हे दोन्ही उपग्रह इंग्लंडला सामरिक वापरासाठी, नगर विकास कामासाठी, नैसर्गिक स्रोत -ठिकाणांचा अभ्यास करण्यासाठी, आपत्कालीन घटनेत लक्ष ठेवण्यासाठी उपयुक्त ठरणार आहेत. तेव्हा एवढी महत्त्वाची कामगिरी असलेले उपग्रह अवकाशात पाठवण्यासाठी भारतालाच निवडले हे विशेष.

विशेष म्हणजे ही मोहीम पूर्णपणे व्यवसायिक होती, म्हणजेच फक्त इंग्लंड या ग्राहकांचे उपग्रह पाठवण्यासाठीच आखण्यात आली होती. याआधीही भारताने इंग्लंडचे तीन उपग्रह अवकाशात पाठवले होते.  

तेव्हा भारताकडे काहीशा उद्दामपणे बघणा-या हेटळणी करणाऱ्या चर्चिलचे यांचे भाषण आठवत रहाते, दिडशे वर्ष फोडत - झोडत राज्य करणारे ब्रिटीश आठवतात. 

तेव्हा सध्या वर्तमान हा भूतकाळाचा एकप्रकारे सूड उगवत एक वर्तुळ पूर्ण करत आहे असं वाटत राहतं. 

बरोबर ना....?

' इस्त्रो ' चे बिझी वेळापत्रक.....

शीत युद्धानंतर बहुदा पहिल्यांदाच अवकाश तंत्रज्ञान क्षेत्रातील घडामोडींनी गेल्या काही महिन्यांत वेग घेतला आहे. शीत युद्ध ऐन जोमात असल्याच्या काळांत १९५७ ला पहिला कृत्रिम उपग्रह सोव्हिएत रशियाने प्रक्षेपित केल्यापासून १९६९ ला चंद्रावर अमिरिकचे अंतराळवीर उरतेपर्यंत एक जबरदस्त अवकाश स्पर्धा अमेरिका आणि रशिया दरम्यान सुरु होती. प्रत्येक महिन्याला विविध प्रकारचे दोनपेक्षा जास्त उपग्रह दोन्ही देशांकडून अवकाशात धाडले जात होते. 

तसंच काहीसं गेल्या काही महिन्यांपासून सुरु आहे. कारण विविध प्रकारचे - क्षमतेचे उपग्रह सोडण्याचा , मानवी अवकाश मोहिम करण्याचा, चंद्र - मंगळ - गुरु - लघुग्रह अशा विविध ठिकाणी अवकाश याने पाठवण्याचा सपाटा गेल्या काही महिन्यांत बघायला मिळाला आहे. सध्या कोणत्याही देशांमध्ये शीतयुद्ध अस्तित्वात नसले तरी अवकाश मोहिमांचा वेग निश्चितच वाढला आहे. स्पर्धात्मक नव्हे तर विशिष्ट हेतू असलेल्या गुणात्मक मोहिमांची भर पडत चालली आहे. 

कालपरवा म्हणजे अगदी ५ मे ला आणखी एक यान अमेरिकेच्या नासाने मंगळ ग्रहाच्या दिशेने धा़डले. तर या वर्षाच्या अखेरीस चीन त्यांचे दुसरे यान चंद्रावर उतरवणार आहे, तेही कधीही न दिसणा-या चंद्राच्या दुस-या बाजूला. त्यातच आंतरराष्ट्रीय अवकाश स्थानकांत विविध समानवी मोहिमा सातत्याने सुरु आहेत. युरोपयिन स्पेस एजन्सी दर महिन्याला एक पेक्षा जास्त उपग्रह प्रक्षेपित करणा-या मोहिमांमध्ये व्यस्त आहे. हे सर्व सांगायचे कारण भारताची अवकाश संस्था, भारतीय अंतराळ संशोधन संस्था म्हणजेच इस्त्रो येणा-या काळांत अशीच काहीशीव्यस्त असणार आहे.

साधारण २० वर्षापुर्वी वर्षातून एक - दोन उपग्रह प्रक्षेपित करणा-या मोहिम इस्त्रो करायची. आता या वर्षापासून हे प्रमाण वर्षाला १२ म्हणजेच महिन्याला एक मोहिम अशा स्थितीपर्यंत पोहचत आहे, अशी क्षमता इस्त्रोने गेल्या अनेक वर्षांच्या अथक तपश्चर्येने आता मिळवली आहे.

या वर्षाच्या ऑक्टोबर महिन्यांत इस्त्रो महत्वकांक्षी 

अशी चांद्रयान - २ मोहिम पार पाडणार आहे. खरं तर एप्रिल - मे महिन्यात ही मोहिम होणार होती पण चांद्रयानाच्या आणखी काही चाचण्या करणे आवश्यक असल्याचं लक्षात आल्यावर ही मोहिम पुढे म्हणजे ऑक्टोबरपर्यंत पूढे ढकलण्यात आली आहे. असं असलं तरी यानिमित्ताने इस्त्रोच्या अवकाश तंत्रज्ञानाच्या प्रगतीचे नाणे जगाच्या पटलावर खणखणीत वाजणार आहे.  या मोहिमेत चंद्राभोवती एक यान फिरत ठेवत चंद्राचा अभ्यास केला जाणार आहे. तर कधीही स्पर्श न झालेल्या दक्षिण ध्रुवावरचांद्रयानचे Lander आणि Rover उतरवणार आहे. हे रोव्हर चांद्र भुमिवर फिरत चंद्रभुमिचा, चंद्रावरील मातीचा अभ्यास करणार आहे. २००८ च्या चांद्रयान - १ मोहिमेत चंद्रावर जमिनीखाली पाणी असल्याचा निष्कर्ष काढण्यात आला होता. तेव्हा चांद्रयान - २ मोहिमेच्या माध्यमातून अजुनही गुढ असलेल्या या चंद्राची आणखी वेगळी माहिती हाती लागेल अशी अपेक्षा आहे.  

एकीकडे चांद्रयान -२ मोहिमेवर सर्वांचे लक्ष केंद्रीत झाले असले तरी या वर्षाच्या अखेरीस मंगळयान - २ मोहिमेचा कागदावरचा आराखडा तयार करण्याच्या कामाला सुरुवात होणार आहे. हे काम २०१९ च्या मध्यात पुर्ण होईल अशी अपेक्षा आहे. तर २०१९ -२० ही पुढील दोन वर्षे मंगळयान - २ मोहिमतील आवश्यक यान - उपकरणे प्रत्यक्ष तयार करण्यात इस्त्रोचे शास्त्रज्ञ हे बिझी असणार आहेत. तर २०२१ मध्ये मंगळयान - २ मोहिम प्रत्यक्षात येणार आहे. चांद्रयान – २ मोहिमेप्रमाणे मंगळयान -२ मोहिमेत मंगळ ग्रहावर एक रोव्हर उतरवला जाणार आहे,मंगळ भुमिचा अभ्यास केला जाणार आहे.

या वर्षी शुक्र ग्रहावर पाठवण्याच्या यानाबाबत आराखडे बनवायला इस्त्रो सुरुवात करेल अशी अपेक्षा आहे. गेल्या वर्षी म्हणजे २०१७ च्या सुरुवातीला शुक्र ग्रहाचा कसा अभ्यास करता येईल याबाबत सुचना – कल्पना मागवण्यात आल्या होत्या. शुक्र ग्रहाभोवती १७५ किलो वजनाचा उपग्रह इस्त्रो पाठवणार आहे. हा उपग्रह शुक्र ग्रहाभोवती ५०० ते ६०,००० किमी अशा लंबवर्तुळाकार कक्षेत फिरत शुक्र ग्रहाचा अभ्यास करणार आहे. २०२० नंतर ही मोहिम प्रत्यक्षात येणार आहे.  

येत्या काही महिन्यांत ‘ आदित्य़ ‘ मोहिमेवरच्या कामालाही सुरुवात होणार आहे. सुर्याच्या बाहेरील वातावरणाचा - ‘ कोरोना ‘ चा अभ्यास हा आदित्य नावाचा उपग्रह करणार आहे. हा सुमारे २५० किलो वजनाचा उपग्रह पृथ्वीपासून सुमारे १५ लाख किलोमीटर अंतरावर प्रक्षेपित केला जाणार आहे. या अंतरावर पृथ्वीचे आणि सुर्याचे गुरुत्वाकर्षण बल हे समसमान असते. २०१९ मध्ये ही मोहिम प्रत्यक्षात येईल अशी अपेक्षा आहे.

तर एकाच मोहिमेत शुक्र आणि गुरु ग्रहाचा वेध घेणा-या मोहिमेचा इस्त्रो विचार करत असल्याची माहिती समोर येत आहे. इस्त्रो जगात स्वस्त अशा अवकाश मोहिमांसाठी प्रसिद्ध आहे. आधी संबंधित उपग्रह हा शुक्र ग्रहाच्या जवळ पाठवायचा ज्यासाठी फक्त ३ महिन्याचा अवधी लागेल. तिथे काही महिने शुक्राचा अभ्यास केल्यावर शुक्राच्या गुरुत्वाकर्षण बलाचा वापर करत हा उपग्रह सुर्यमालेतील सर्वात मोठा उपग्रह गुरु ग्रहाच्या दिशेने पाठवायचा. तेव्हा एकाच मोहिमेत दोन ग्रहांचा वेध घेण्याचा इस्त्रोचा प्रयत्न असणार आहे. मात्र अशा या बहुउद्देशीय मोहिमेबाबत कोणताही अधिकृत दुजोरा इस्त्रोने दिलेला नाहीये.

नासाप्रमाणे भारतीय स्पेस शटल बनवण्याचा इस्त्रो प्रयत्न करत आहे. याचाच एक भाग म्हणून १.७५ टन वजनाचे छोटे विमान रॉकेटच्या शेंड्यावर बसवून ६५ किमी उंचीपर्यंत नेण्याचा प्रयोग ऑगस्टम २०१६ मध्ये इस्त्रोने केला होता. अशा मोठ्या आकाराच्या स्पेस शटलच्या माध्यमातून भारतीय अंतराळवीर अवकाशात नेता येईल तसंच या स्पेस शटलच्या माध्यमातून अवकाशात जाऊन उपग्रह सोडता येणे शक्य होणार आहे. त्यामुळे उपग्रहांच्या प्रक्षेपणाचा खर्च कमी होणार आहे. तेव्हा या वर्षी अशा स्पेस शटलची दुसरी चाचणी होणार आहे. मात्र याबाबत इस्त्रो खुपच गुप्तता बाळगत आहे.

थोडक्यात नेहमीच्या उपग्रह प्रक्षेपणाच्या मोहिमांशिवाय इस्त्रो विविध मोहिमांच्या माध्यमातून यापुढच्या काळांत अतिशय व्यस्त असणार आहे.